Nhìn lại cách mình được nuôi dạy là việc kể lại tuổi thơ của chính mình cho mạch lạc và công bằng: bố mẹ đã làm gì, vì sao họ làm vậy trong hoàn cảnh ấy, điều đó để lại gì trong bạn, và bạn muốn giữ hay đổi điều gì khi đến lượt mình làm cha mẹ. Mục đích không phải để phán xét bố mẹ, mà để những điều bạn làm với con là lựa chọn, không phải phản xạ thừa hưởng.
Nhiều người chỉ nhận ra điều này vào một khoảnh khắc khá bất ngờ: nghe chính miệng mình thốt ra đúng câu mắng mà mẹ từng dùng, đúng giọng điệu ấy. Bài này giải thích vì sao cách dạy con hay được truyền qua các thế hệ, nghiên cứu về gắn bó nói gì về việc "hiểu được câu chuyện của mình", và một bộ câu hỏi để bạn tự nhìn lại mà không rơi vào oán trách hay bào chữa.
Vì sao ta hay lặp lại cách bố mẹ đã dạy mình
Phần lớn những gì ta làm khi nuôi con không đến từ sách vở mà từ trí nhớ thủ tục — những phản xạ học được qua hàng nghìn lần chứng kiến trong nhà. Khi con khóc, khi con cãi, khi con làm vỡ đồ, trong vài giây đầu tiên ta không kịp suy nghĩ; ta hành động theo mẫu đã khắc sẵn. Mẫu đó thường là của chính bố mẹ mình.
Áp lực và mệt mỏi làm việc này rõ hơn. Lúc tỉnh táo, bạn có thể chọn cách nói nhẹ nhàng đã đọc được ở đâu đó; nhưng khi kiệt sức lúc chín giờ tối, mẫu cũ trồi lên. Một số người lại đi theo hướng ngược lại: lớn lên với bố mẹ quá nghiêm khắc, họ thề sẽ không bao giờ như vậy và rơi vào chiều chuộng, không đặt giới hạn — vẫn là phản ứng với mẫu cũ, chỉ theo chiều đảo ngược.
Không phải mọi thứ truyền lại đều xấu. Sự chăm chỉ, cách bố nấu bữa sáng mỗi Chủ nhật, cách mẹ luôn hỏi han hàng xóm — cũng được truyền qua đúng con đường ấy. Vấn đề nằm ở chỗ khi không nhìn lại, ta nhận về cả gói, không lựa được. Nhìn lại là mở gói ra, xem từng thứ dưới ánh sáng, rồi quyết định giữ cái nào.
Nghiên cứu về gắn bó: câu chuyện mạch lạc quan trọng hơn tuổi thơ hoàn hảo
Từ thập niên 1980, nhóm của nhà tâm lý học Mary Main tại Đại học California, Berkeley phát triển Phỏng vấn Gắn bó Người lớn (Adult Attachment Interview) — một cuộc phỏng vấn dài, hỏi người lớn về quan hệ với cha mẹ thời nhỏ. Điểm đáng chú ý là người chấm không chỉ quan tâm tuổi thơ người đó ra sao, mà quan tâm cách họ kể: có mạch lạc không, có nhất quán giữa lời khái quát và ví dụ cụ thể không, có nhìn được cả mặt tốt lẫn mặt chưa tốt của cha mẹ không.
Nhiều nghiên cứu sau đó cho thấy độ mạch lạc trong câu chuyện của cha mẹ có liên hệ với kiểu gắn bó của con họ — đôi khi dự báo tốt hơn cả chính những gì cha mẹ đã trải qua. Các nhà nghiên cứu dùng khái niệm "an toàn đạt được" (earned security) để chỉ những người có tuổi thơ khó khăn nhưng đã hiểu và kể lại được câu chuyện của mình một cách mạch lạc, và nhiều người trong số họ vẫn xây dựng được quan hệ gắn bó an toàn với con.
Bác sĩ tâm thần Daniel Siegel và nhà giáo dục Mary Hartzell phổ biến ý này cho phụ huynh trong cuốn Parenting from the Inside Out (2003): hiểu được câu chuyện của mình là một trong những điều hữu ích nhất cha mẹ có thể làm cho con. Đây là tin tốt: tuổi thơ của bạn không định đoạt cách bạn làm cha mẹ; việc bạn hiểu nó ra sao mới quan trọng.
Bốn kiểu nuôi dạy để soi lại gia đình mình
Diana Baumrind mô tả ba kiểu nuôi dạy từ các nghiên cứu thập niên 1960; Eleanor Maccoby và John Martin bổ sung kiểu thứ tư năm 1983, dựa trên hai trục: mức đòi hỏi và mức đáp ứng, ấm áp. Bạn có thể dùng bảng để định vị gia đình mình thời nhỏ — và gia đình bạn bây giờ:
| Kiểu | Đòi hỏi | Ấm áp, đáp ứng | Trẻ thường trải qua |
|---|---|---|---|
| Có thẩm quyền | Cao | Cao | Giới hạn rõ, được giải thích, được lắng nghe |
| Độc đoán | Cao | Thấp | Phải nghe lời, ít được hỏi ý, sợ bị phạt |
| Dễ dãi | Thấp | Cao | Được yêu chiều, ít quy tắc, khó tự điều chỉnh |
| Thờ ơ | Thấp | Thấp | Ít được quan tâm, ít được hướng dẫn |
Mô hình này giản lược: gia đình thật hiếm khi gọn trong một ô, bố và mẹ có thể khác nhau, và cách dạy đổi theo từng giai đoạn. Nghiên cứu ở các nền văn hoá châu Á cũng cho thấy kiểu "nghiêm khắc" không phải lúc nào cũng đi kèm hệ quả như ở phương Tây, vì ý nghĩa của sự nghiêm khắc khác nhau giữa các nền văn hoá. Hãy dùng bảng như một gợi ý để đặt câu hỏi, không phải một nhãn dán cho bố mẹ mình.
Bộ câu hỏi nhìn lại tuổi thơ
Bạn không cần trả lời hết trong một lần. Chọn ba bốn câu, viết ra, để vài hôm rồi đọc lại. Viết tay hoặc gõ đều được, miễn là viết thay vì chỉ nghĩ, vì viết buộc câu chuyện phải có thứ tự:
- Khi bạn buồn hay sợ lúc nhỏ, bạn tìm đến ai, và người đó thường phản ứng thế nào?
- Ở nhà, điều gì khiến bạn bị phạt? Bạn bị phạt bằng cách nào, và lúc đó bạn hiểu lý do ra sao?
- Năm từ nào mô tả quan hệ của bạn với mẹ thời nhỏ, với bố thời nhỏ? Với mỗi từ, nhớ lại một kỷ niệm cụ thể minh hoạ cho nó.
- Bố mẹ bạn đã lớn lên trong hoàn cảnh nào — chiến tranh, bao cấp, đi làm xa, thiếu thốn? Điều đó giải thích được gì về cách họ dạy bạn?
- Câu nói nào của bố mẹ bạn vẫn nhớ đến giờ, và bạn có thấy mình dùng lại nó với con không?
- Điều gì bạn biết ơn nhất trong cách được nuôi dạy, và muốn con mình cũng có?
- Điều gì bạn mong đã khác đi, và nếu khác đi thì bạn nghĩ mình sẽ khác thế nào?
Câu thứ tư thường là câu giúp nhiều nhất. Nhiều người lớn lên ở Việt Nam có cha mẹ trải qua những năm rất khó khăn; hiểu hoàn cảnh ấy không xoá đi điều bạn từng chịu, nhưng giúp bạn nhìn bố mẹ như những con người có giới hạn, thay vì chỉ như nguồn gốc của vấn đề.
Những mẫu hay được truyền lại mà ít ai để ý
Thương mà không nói. Nhiều người lớn lên trong gia đình mà tình thương được thể hiện qua bữa cơm, qua việc lo tiền học, rất hiếm khi qua lời nói hay cái ôm. Khi làm cha mẹ, họ thấy ngượng khi nói "bố thương con", dù rất muốn. Đây là mẫu đáng nhận ra, vì trẻ cần cả hành động lẫn lời nói.
Im lặng làm hình phạt. Bố mẹ không mắng, chỉ không nói chuyện với con vài ngày. Kiểu phạt này để lại cảm giác bị bỏ rơi, và người từng trải qua dễ dùng lại đúng cách đó với con hoặc với bạn đời khi giận.
Khen bằng so sánh, chê bằng so sánh. Lời khen hiếm, và thường dưới dạng "được thế là hơn con nhà bác rồi". Lớn lên với thước đo ấy, ta dễ đánh giá con bằng cách nhìn sang con người khác mà không nhận ra.
Lo xa thay cho hỏi han. Cha mẹ hỏi về điểm số, về tương lai, rất ít hỏi hôm nay con thấy thế nào. Mẫu này truyền lại rất êm, vì nó đi kèm thiện ý thật sự.
Né tránh cảm xúc buồn và giận. Câu "con trai không được khóc", "có gì đâu mà buồn" dạy trẻ giấu cảm xúc. Làm cha mẹ, người từng nghe những câu này thường lúng túng khi con khóc, và vô thức nói lại đúng những câu ấy.
Nhìn lại công bằng: tránh hai cực oán trách và lý tưởng hoá
Lý tưởng hoá. Câu "bố mẹ mình tuyệt vời, chẳng có gì phải bàn" thường đi kèm những ký ức rất mờ, không có ví dụ cụ thể. Trong Phỏng vấn Gắn bó Người lớn, cách kể khái quát tốt đẹp nhưng không đưa ra được kỷ niệm minh hoạ được xem là dấu hiệu câu chuyện chưa được nhìn kỹ.
Oán trách kéo dài. Ở cực kia, câu chuyện tuổi thơ trở thành một danh sách lỗi của bố mẹ, kể đi kể lại với cùng một cơn giận. Cơn giận ấy có thể chính đáng, nhưng nếu nó chiếm hết chỗ, bạn khó thấy được điều mình muốn làm khác với con.
Tách hành vi khỏi con người. Bạn có thể vừa thừa nhận việc bố hay đánh là sai, vừa thấy bố là người làm việc cật lực để nuôi cả nhà. Hai điều này cùng đúng. Nhìn lại công bằng là giữ được cả hai mà không phải chọn một.
Tách hiểu với chấp nhận. Hiểu vì sao mẹ từng như vậy không có nghĩa là bạn phải đồng ý rằng điều đó đúng, cũng không có nghĩa phải lặp lại nó. Hiểu chỉ giúp bạn bớt mang theo cơn giận vào việc dạy con.
Biết khi nào cần người đồng hành. Nếu nhìn lại khơi lên những ký ức đau đớn — bạo lực, bị bỏ rơi, xâm hại — đừng tự đào sâu một mình. Một chuyên viên tâm lý có thể giúp bạn đi qua những vùng ấy an toàn hơn.
Từ câu chuyện của mình đến lựa chọn với con
Kết quả của việc nhìn lại nên là một danh sách ngắn, viết ra: ba điều bạn muốn giữ từ cách mình được nuôi dạy, và một hai điều bạn muốn làm khác. Đừng viết quá nhiều điều muốn đổi cùng lúc; mỗi điều đổi được đều đòi hỏi bạn chú ý trong một thời gian dài.
Với mỗi điều muốn đổi, ghi rõ tình huống nó hay xuất hiện và hành vi thay thế. Ví dụ giả định: "Hồi nhỏ, khi mình được điểm kém, bố im lặng cả tuần. Với con, khi con có kết quả không như mong muốn, mình sẽ nói chuyện trong ngày hôm đó, hỏi con thấy thế nào trước khi nói ý của mình." Hành vi thay thế cụ thể dễ làm hơn nhiều so với một ý định chung như "mình sẽ gần gũi con hơn".
Chia sẻ danh sách này với người cùng nuôi con, nếu có. Hai người lớn lên trong hai gia đình khác nhau mang theo hai bộ mẫu khác nhau; nhiều bất đồng về cách dạy con thật ra là va chạm giữa hai tuổi thơ. Khi mỗi người kể được câu chuyện của mình, những bất đồng ấy trở nên dễ hiểu hơn — và dễ thoả thuận hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhìn lại tuổi thơ có làm quan hệ với bố mẹ hiện tại xấu đi không?
Không nhất thiết. Nhìn lại là việc của bạn với chính mình, không bắt buộc phải nói với bố mẹ. Nhiều người thấy sau khi hiểu hoàn cảnh của bố mẹ hơn, họ bớt giận và quan hệ dễ chịu hơn. Nếu muốn nói chuyện với bố mẹ về quá khứ, nên chọn một điều cụ thể và nói khi cả hai đều bình tĩnh.
Tuổi thơ hạnh phúc thì có cần nhìn lại không?
Vẫn có ích. Một tuổi thơ tốt đẹp vẫn mang theo những mẫu hành vi mà bạn có thể chưa nhận ra, chẳng hạn cách gia đình né tránh nói về cảm xúc buồn, hay áp lực phải luôn là đứa con ngoan. Nhìn lại giúp bạn biết rõ mình muốn giữ điều gì, chứ không chỉ để tìm điều cần sửa.
Nếu đã lỡ dạy con giống hệt cách bố mẹ dạy mình nhiều năm thì sao?
Thay đổi vẫn có giá trị ở bất kỳ tuổi nào của con. Bạn có thể bắt đầu bằng việc thừa nhận với con, nhất là với con lớn, rằng có những điều bạn từng làm theo thói quen và giờ bạn muốn làm khác. Trẻ thường đón nhận sự thay đổi thật tốt hơn cha mẹ nghĩ.
Bố và mẹ lớn lên trong hai kiểu gia đình rất khác nhau thì làm sao thống nhất?
Bắt đầu bằng việc mỗi người kể cho người kia nghe về cách mình được nuôi dạy, không bình luận, không chen ngang. Sau đó mới bàn đến điều cả hai muốn cho con. Nhiều cặp vợ chồng nhận ra họ đồng ý về mục tiêu nhưng khác nhau về cách làm, và phần cách làm thì dễ thoả thuận hơn.
Có cần đi trị liệu mới nhìn lại được tuổi thơ không?
Phần lớn mọi người có thể tự nhìn lại qua viết và trò chuyện với người tin cậy. Nhưng nếu ký ức gây đau đớn mạnh, làm bạn mất ngủ, hoảng sợ hoặc buồn bã kéo dài, hoặc tuổi thơ có bạo lực hay xâm hại, việc có chuyên viên tâm lý đồng hành là lựa chọn an toàn và có cơ sở hơn.
Có cách nào biết mình đang lặp lại mẫu cũ ngay lúc đó không?
Một dấu hiệu khá rõ là khi bạn nghe mình nói một câu với giọng điệu không giống mình thường ngày, hoặc phản ứng mạnh bất thường so với lỗi nhỏ của con. Ghi lại những lần như vậy; sau một thời gian bạn sẽ thấy những tình huống nào hay kích hoạt mẫu cũ.