Nhìn lại năm học của con có ích nhất khi nó là một buổi trò chuyện hai chiều về con người con, không phải buổi đọc bảng điểm: con đã lớn lên ở đâu, điều gì làm con tự hào, điều gì khó, cha mẹ đã giúp được gì và chưa giúp được gì, rồi cùng nhau chọn một hai điều cho mùa hè và năm học tới. Điểm số có thể được nhắc tới, nhưng chỉ là một trong nhiều dữ kiện.
Cuối năm là thời điểm tự nhiên để nhìn lại, vì có một mốc kết thúc rõ ràng và một khoảng nghỉ phía trước. Nhưng đó cũng là lúc dễ rơi vào so sánh — với bạn cùng lớp, với anh chị, với năm trước. Bài này gợi ý cách chuẩn bị, cấu trúc buổi trò chuyện theo bốn phần, câu hỏi cho từng cấp học, và phần cha mẹ tự nhìn lại vai trò của mình trong năm.
Vì sao nên nhìn lại năm học theo cách khác bảng điểm
Bảng điểm cho biết kết quả cuối cùng ở một số môn, đo theo cách của nhà trường, vào một thời điểm. Nó không cho biết con đã học như thế nào, con thích gì, con đã vượt qua điều gì, hay con đã thay đổi ra sao trong quan hệ bạn bè và trong cách tự lo cho mình. Nếu cuộc trò chuyện cuối năm chỉ xoay quanh bảng điểm, con sẽ hiểu rằng đó là điều duy nhất bố mẹ quan tâm.
Nghiên cứu về động lực học tập, chẳng hạn các công trình theo thuyết mục tiêu thành tích (achievement goal theory), phân biệt hai định hướng: hướng tới sự thành thạo (muốn hiểu, muốn tiến bộ) và hướng tới thể hiện (muốn hơn người khác, muốn được đánh giá cao). Định hướng thành thạo thường gắn với cách học bền bỉ và sâu hơn. Cách cha mẹ nói chuyện về việc học góp phần nuôi định hướng nào ở con.
Một buổi nhìn lại tập trung vào tiến bộ, cách học và cảm nhận của con nuôi định hướng thành thạo. Nó cũng giúp con tập kỹ năng tự đánh giá — nhìn lại một chặng đường dài, thấy được điều mình đã làm, điều cần đổi — một kỹ năng con sẽ cần suốt đời, từ ôn thi tới làm việc.
Chuẩn bị trước buổi trò chuyện
Một chút chuẩn bị giúp buổi trò chuyện tự nhiên và công bằng hơn. Cha mẹ có thể làm những việc sau trong vài ngày trước:
- Chọn thời điểm thoải mái: không ngay hôm nhận kết quả, không lúc con vừa đi học thêm về. Một buổi đi ăn, đi dạo cuối tuần sau khi năm học kết thúc thường hợp hơn.
- Tự nhớ lại cả năm của con: lướt lại ảnh, tin nhắn với giáo viên, những lần con kể chuyện. Ghi ra ba điều cụ thể bạn thấy con đã tiến bộ, kể cả ngoài học tập.
- Nhìn lại lời nhận xét của giáo viên: đọc phần nhận xét bằng lời, thường có nhiều thông tin hơn điểm số, nhưng đừng mang nó ra như bằng chứng buộc tội.
- Tự hỏi mình một câu khó: trong năm qua, điều gì mình làm thật sự giúp con, điều gì có lẽ đã tạo thêm áp lực?
- Báo trước cho con: "Cuối tuần này bố mẹ muốn cùng con nhìn lại năm học, không phải để chấm điểm đâu." Trẻ lớn thường cần biết trước để không cảm thấy bị phục kích.
- Quyết định không so sánh: không nhắc tới thành tích của bạn cùng lớp, anh chị em hay con nhà người quen trong cả buổi.
Bốn phần của buổi nhìn lại
Buổi trò chuyện không cần dài; ba mươi phút đến một giờ là đủ, có thể chia làm hai lần với trẻ nhỏ. Bốn phần dưới đây đi từ nhẹ tới nặng và kết thúc bằng hướng đi tới:
- Điều con tự hào. Để con nói trước, sau đó bạn bổ sung ba điều đã chuẩn bị. Điều tự hào có thể là một bài văn, một người bạn mới, việc tự đi học một mình, hay lần đầu dám phát biểu.
- Điều khó khăn trong năm. "Có lúc nào trong năm con thấy rất khó, rất mệt không? Lúc đó con đã làm gì?" Ở phần này, bạn nghe nhiều hơn nói, và ghi nhận cách con đã xoay xở.
- Bố mẹ đã giúp được gì và chưa giúp được gì. Hỏi con thẳng: "Năm nay bố mẹ làm điều gì giúp con nhất? Điều gì làm con thấy khó chịu hay áp lực?" Đây là phần nhiều cha mẹ bỏ qua, nhưng thường là phần con nhớ lâu nhất.
- Một hai điều cho mùa hè và năm tới. Để con đề xuất trước: muốn học gì thêm, muốn nghỉ ngơi thế nào, muốn thay đổi điều gì trong cách học. Bạn góp ý, rồi cả hai thống nhất không quá hai điều.
Một mẹo nhỏ: ghi lại vài dòng kết quả buổi trò chuyện và cất đi. Cuối năm học sau, đọc lại cùng con. Nhiều trẻ thích thú khi thấy mình của một năm trước đã nghĩ gì, và đó là bài học phản tư rất tự nhiên.
Câu hỏi gợi ý theo cấp học
Cùng bốn phần, nhưng cách hỏi cần đổi theo tuổi con. Các câu dưới đây là gợi ý, bạn chọn hai ba câu cho mỗi phần:
| Cấp học | Câu hỏi gợi ý |
|---|---|
| Mầm non | "Ở lớp con thích chơi gì nhất?" — "Năm nay con làm được việc gì mà năm ngoái chưa làm được?" — "Lên lớp mới con muốn chơi với ai?" |
| Tiểu học | "Môn nào con thấy vui nhất, vì sao?" — "Lúc nào con thấy mình cố gắng nhiều nhất?" — "Năm sau con muốn bố mẹ giúp con thế nào?" |
| Trung học cơ sở | "Năm nay con thay đổi nhiều nhất ở điều gì?" — "Cách học nào hợp với con, cách nào không?" — "Có lúc nào con thấy bố mẹ hiểu sai con không?" |
| Trung học phổ thông | "Con muốn giữ lại thói quen nào từ năm nay?" — "Điều gì làm con mất nhiều năng lượng nhất?" — "Con cần bố mẹ đứng gần hay lùi lại ở chuyện gì?" |
Với học sinh cuối cấp đang chuẩn bị thi chuyển cấp, buổi nhìn lại nên đặc biệt chú ý phần sức khoẻ, giấc ngủ và cảm xúc, không chỉ phần ôn thi. Áp lực mùa thi khiến nhiều bạn bỏ qua dấu hiệu kiệt sức của chính mình.
Phần cha mẹ tự nhìn lại
Mình đã dành thời gian thế nào. Cả năm, bạn có bao nhiêu buổi thật sự ở bên con mà không có điện thoại hay việc công ty? Không cần con số chính xác, chỉ cần cảm nhận trung thực.
Mình đã phản ứng thế nào với những lúc con không đạt. Nhớ lại một lần con mang kết quả không như mong muốn về nhà. Câu đầu tiên bạn nói là gì? Nó giúp con hay khiến con giấu kết quả lần sau?
Mình đã sắp xếp lịch cho con có hợp lý không. Học thêm, năng khiếu, thể thao — có lúc nào lịch dày tới mức con không còn thời gian chơi, nghỉ, ngủ đủ? Thời gian rảnh không phải là thời gian lãng phí với trẻ.
Mình đã phối hợp với nhà trường ra sao. Có lần nào bạn trao đổi với giáo viên để hiểu con hơn, hay chỉ liên lạc khi có vấn đề? Quan hệ hợp tác với giáo viên thường giúp ích cho con nhiều hơn.
Một điều mình muốn làm khác năm tới. Chỉ chọn một. Ví dụ giả định: "Năm tới mình sẽ không hỏi điểm trong ngày có bài kiểm tra, đợi con tự kể."
Năm chuyển cấp: nhìn lại kèm chuẩn bị cho môi trường mới
Những năm cuối cấp — lớp năm lên lớp sáu, lớp chín lên lớp mười, lớp mười hai bước vào đại học hay đi làm — cần một buổi nhìn lại kỹ hơn thường lệ, vì con sắp rời một môi trường quen thuộc. Ngoài bốn phần đã nói, nên thêm câu hỏi về những gì con muốn mang theo: thói quen học nào đã giúp con, người bạn nào con muốn giữ liên lạc, cách nào con dùng để vượt qua lúc căng thẳng.
Năm chuyển cấp cũng thường đi kèm áp lực thi cử lớn, và kết quả thi không phải lúc nào cũng như mong đợi. Nếu con không vào được trường mong muốn, buổi nhìn lại cần tách hai việc: cảm xúc thất vọng là chính đáng và cần được lắng nghe trước, còn việc phân tích nguyên nhân và lên kế hoạch cho trường mới nên để vài ngày sau, khi con đã nguôi. Gộp hai việc vào một buổi dễ khiến con cảm thấy bị phán xét đúng lúc yếu lòng nhất.
Cha mẹ cũng nên nhìn lại vai trò của mình khi con sang cấp mới. Học sinh trung học cơ sở cần tự quản lý việc học nhiều hơn tiểu học; học sinh trung học phổ thông cần được tự quyết định nhiều hơn nữa. Một câu hỏi đáng đặt ra trong buổi nhìn lại: "Năm tới, con muốn tự lo việc gì mà trước đây bố mẹ vẫn làm hộ?" Câu trả lời của con thường cho thấy con đã sẵn sàng lớn hơn bạn nghĩ.
Những cái bẫy của buổi nhìn lại cuối năm
Cái bẫy phổ biến nhất là biến buổi trò chuyện thành buổi "kiểm điểm". Dấu hiệu dễ nhận ra: cha mẹ nói phần lớn thời gian, câu hỏi có sẵn đáp án, phần "điều khó khăn" trở thành phần liệt kê lỗi của con. Nếu sau buổi trò chuyện con trông nặng nề hơn lúc đầu, có lẽ nó đã trượt sang kiểm điểm.
Cái bẫy thứ hai là nhìn lại mà không có hành động: cả nhà nói rất nhiều, rồi mùa hè trôi qua y như mọi năm. Một hai điều thống nhất cụ thể, có người chịu trách nhiệm, có lúc xem lại giữa hè, sẽ giữ cho buổi nhìn lại có giá trị.
Cái bẫy thứ ba là đặt kế hoạch hè quá dày, nhất là sau một năm con học không như kỳ vọng. Trẻ cần thời gian nghỉ thật sự để phục hồi, chơi tự do, ngủ đủ, gặp ông bà, làm những việc không có điểm số. Một mùa hè được nghỉ ngơi tử tế thường là sự chuẩn bị tốt cho năm học mới hơn một mùa hè kín lịch học thêm. Và nếu trong buổi trò chuyện bạn nhận ra con có dấu hiệu lo âu, buồn bã kéo dài hay sợ đến trường, hãy coi đó là việc cần tìm hiểu kỹ cùng nhà trường và người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Con có kết quả học tập kém thì có nên vẫn nhìn lại theo cách này không?
Càng nên. Khi kết quả kém, con thường đã tự thấy buồn và lo. Một buổi nhìn lại bắt đầu từ điều con tự hào và lắng nghe điều khó khăn giúp con không chỉ thấy mình là một bảng điểm. Sau đó, cha mẹ và con có thể cùng tìm nguyên nhân cụ thể và thống nhất cách hỗ trợ cho năm tới.
Nên nói chuyện với con về điểm số như thế nào trong buổi nhìn lại?
Có thể nhắc điểm như một dữ kiện, sau phần con tự hào và phần khó khăn. Hỏi con nghĩ gì về kết quả, con thấy môn nào tiến bộ, môn nào chưa, vì sao. Tránh so sánh với bạn khác và tránh biến điểm số thành thước đo giá trị của con.
Con không muốn ngồi nhìn lại năm học thì có nên ép không?
Không nên ép. Thử đổi hình thức: trò chuyện trong lúc đi chơi, đi ăn, hoặc chia nhỏ thành vài câu hỏi trong nhiều ngày. Với tuổi mới lớn, gợi ý con tự viết vài dòng nhìn lại cho riêng mình và chỉ chia sẻ phần con muốn cũng là một cách tôn trọng.
Có nên thưởng cho con khi kết thúc năm học không?
Phần thưởng gắn với điểm số dễ khiến con học vì phần thưởng. Nếu muốn ghi nhận, bạn có thể chọn một hoạt động chung như một chuyến đi, một bữa ăn gia đình, để kỷ niệm cả năm cố gắng chứ không phải một con số cụ thể. Lời ghi nhận cụ thể về nỗ lực thường có giá trị lâu hơn quà.
Nhìn lại giữa năm học có cần không hay chỉ cuối năm là đủ?
Một buổi nhìn lại ngắn sau học kỳ một rất hữu ích, vì vẫn còn thời gian để điều chỉnh cách học và cách hỗ trợ. Buổi giữa năm có thể gọn hơn, tập trung vào một hai điều cần thay đổi cho học kỳ hai.