Khi vợ chồng bất đồng về cách dạy con, cách gỡ hiệu quả nhất thường không phải tranh luận xem ai đúng, mà là cùng nhìn lại một tình huống cụ thể vừa xảy ra: mỗi người đã thấy gì, lo điều gì, muốn con học được gì. Phần lớn các cặp phát hiện họ chung mục tiêu nhưng khác cách làm — và cách làm thì thoả thuận được.
Bất đồng là chuyện bình thường; hai người lớn lên trong hai gia đình khác nhau, mang theo hai bộ quy tắc khác nhau. Điều ảnh hưởng tới trẻ không phải là việc bố mẹ có lúc nghĩ khác nhau, mà là cách bố mẹ xử lý khác biệt ấy. Bài này đưa ra cấu trúc một buổi nhìn lại chung giữa hai vợ chồng, cách tách bất đồng về giá trị khỏi bất đồng về chi tiết, và vài nguyên tắc để con không bị kẹt giữa.
Vì sao cách bố mẹ xử lý bất đồng quan trọng với con
Các nghiên cứu về "đồng nuôi dạy" (coparenting) — cách hai người lớn phối hợp với nhau trong vai trò cha mẹ — cho thấy chất lượng phối hợp này liên quan tới hành vi và cảm xúc của trẻ, có khi rõ hơn cả chất lượng hôn nhân nói chung. Hai người có thể không hợp nhau ở nhiều chuyện mà vẫn phối hợp tốt khi nuôi con, và ngược lại.
Trẻ rất nhạy với căng thẳng giữa bố mẹ. Nhà tâm lý học E. Mark Cummings và cộng sự, qua nhiều năm nghiên cứu về xung đột giữa cha mẹ, chỉ ra rằng không phải mọi xung đột đều có hại: trẻ chứng kiến bố mẹ bất đồng rồi giải quyết được một cách tôn trọng có thể học được cách xử lý mâu thuẫn. Điều gây hại là xung đột gay gắt, kéo dài, không được giải quyết, và nhất là xung đột mà trẻ bị kéo vào giữa.
Một hệ quả thực tế khác: khi bố mẹ đưa ra quy tắc trái ngược nhau, trẻ học rất nhanh cách tìm sang phía dễ hơn. Điều này không phải vì trẻ ranh mãnh, mà vì trẻ đang thích nghi hợp lý với một môi trường không nhất quán. Kết quả là cả hai người lớn đều thấy bị qua mặt, và bất đồng giữa họ càng sâu.
Cấu trúc một buổi nhìn lại chung
Chọn lúc con đã ngủ hoặc đi vắng, cả hai không quá mệt, có khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút. Lấy một tình huống cụ thể gần đây làm chất liệu, không bàn chung chung "cách dạy con của anh":
- Mỗi người kể lại tình huống trong hai ba phút, người kia chỉ nghe. Kể như máy quay: con làm gì, mình làm gì, người kia làm gì. Không bình luận khi đang nghe.
- Mỗi người nói điều mình lo nhất trong tình huống đó. "Em lo con sẽ quen thói ăn vạ" hay "anh lo con sợ bố". Nỗi lo thường là chìa để hiểu vì sao người kia hành động như vậy.
- Cùng gọi tên điều cả hai muốn con học được. Thường sẽ có điểm chung: muốn con biết giữ lời, biết tôn trọng người khác, biết tự lo cho mình.
- Tách phần đồng ý và phần khác nhau. Viết ra hai cột ngắn. Thông thường cột đồng ý dài hơn cả hai nghĩ.
- Thoả thuận một cách làm cho lần sau, thử trong hai tuần. Chỉ một điều, cụ thể: ai nói, nói câu gì, nếu con không nghe thì bước tiếp theo là gì.
- Hẹn ngày nhìn lại thoả thuận. Hai tuần sau, cùng xem nó có chạy không, cần chỉnh gì.
Cấu trúc này mượn tinh thần của các buổi rút kinh nghiệm không đổ lỗi trong công việc: tập trung vào sự việc và hệ thống, không vào việc tìm người có lỗi. Khác biệt duy nhất là ở đây cả hai cùng là "đội" và đứa trẻ không phải đối tượng bị phân tích, mà là người cả hai cùng muốn giúp.
Bất đồng về giá trị hay bất đồng về chi tiết
Không phải bất đồng nào cũng cần giải quyết triệt để. Phân loại giúp hai người biết nên dồn sức vào đâu:
| Loại bất đồng | Ví dụ giả định | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Về giá trị cốt lõi | Có nên đánh con không; có cho con quyền nói "không" với người lớn không | Cần thống nhất, có thể cần thời gian, đọc thêm, hỏi chuyên gia |
| Về mục tiêu | Ưu tiên con học giỏi hay ưu tiên con chơi thể thao, có bạn bè | Tìm điểm chung, sắp xếp thứ tự theo giai đoạn |
| Về quy tắc | Mấy giờ đi ngủ, bao nhiêu phút xem màn hình | Thoả thuận một con số chung, áp dụng như nhau |
| Về phong cách | Bố nói ngắn và dứt khoát, mẹ giải thích dài | Có thể khác nhau, miễn là nội dung quy tắc giống nhau |
| Về chi tiết nhỏ | Ăn rau trước hay ăn cơm trước, mặc áo nào | Thường không cần thống nhất, mỗi người linh hoạt |
Trẻ hoàn toàn thích nghi được với việc bố và mẹ có phong cách khác nhau — giống như trẻ thích nghi với việc mỗi thầy cô một kiểu. Điều trẻ cần là các quy tắc quan trọng giống nhau và hai người lớn không phá quy tắc của nhau trước mặt con.
Những câu nên tránh khi bàn chuyện dạy con
"Anh lúc nào cũng…", "em chẳng bao giờ…". Từ "lúc nào cũng" và "chẳng bao giờ" biến một tình huống thành một bản án về tính cách. Người nghe sẽ lo phản bác bằng ví dụ ngược lại thay vì bàn tiếp chuyện của con.
"Tại mẹ chiều nên nó mới hư." Đổ lỗi cho người kia về hành vi của con hiếm khi đúng hoàn toàn, vì hành vi của trẻ chịu nhiều tác động: tuổi, tính khí, trường lớp, giấc ngủ. Nó cũng đẩy người kia vào thế phòng thủ.
"Nhà anh ai cũng thế." Kéo cả gia đình bên kia vào cuộc tranh luận làm câu chuyện nặng thêm nhiều lần. Bàn về hành vi của hai người đang ngồi đây là đủ.
"Thế thì anh tự dạy đi." Câu này đóng cuộc trò chuyện và đẩy một người ra khỏi vai trò cha mẹ. Nếu thấy mình muốn nói câu này, có lẽ là lúc nên tạm dừng và hẹn bàn lại khi bình tĩnh.
Mỉa mai, nói kháy trước mặt con. Nhà nghiên cứu hôn nhân John Gottman coi sự khinh miệt là một trong những dấu hiệu dự báo xấu nhất cho quan hệ vợ chồng. Khi con chứng kiến, trẻ còn học được rằng đó là cách người lớn nói chuyện với nhau.
Một bộ nguyên tắc gia đình ngắn: ví dụ giả định
Sau vài buổi nhìn lại, nhiều cặp vợ chồng thấy có ích khi chốt lại một bộ nguyên tắc ngắn, viết ra và dán ở chỗ cả hai thấy. Bộ nguyên tắc dưới đây là ví dụ giả định của một gia đình có hai con, năm và chín tuổi:
- Không đánh, không doạ đánh. Khi một trong hai người thấy mình quá nóng, người kia vào thay, không hỏi lý do lúc đó.
- Giờ ngủ chín giờ ngày thường, mười giờ cuối tuần; ai ở nhà thì người đó giữ, không có ngoại lệ ngầm.
- Không mặc cả phần thưởng cho việc con vẫn phải làm hằng ngày như đánh răng, dọn đồ chơi.
- Người đang xử lý tình huống với con là người quyết định lúc đó; người kia góp ý sau, khi con không có mặt.
- Khi con chạy sang hỏi người thứ hai sau khi người thứ nhất đã trả lời, câu đáp chung là: "Con hỏi bố/mẹ rồi thì làm theo lời bố/mẹ."
- Mỗi tối Chủ nhật, mười lăm phút xem lại tuần: điều gì chạy tốt, điều gì cần chỉnh.
Bộ nguyên tắc không cần dài; năm sáu dòng mà cả hai thật sự giữ có giá trị hơn mười lăm dòng không ai nhớ. Nó cũng không cố định: khi con lớn thêm, nhiều dòng sẽ cần viết lại, và buổi nhìn lại định kỳ chính là lúc làm việc đó. Điều quan trọng hơn bản thân danh sách là quá trình hai người cùng viết ra nó, vì đó là lúc mỗi bên phải nói rõ điều mình thật sự coi trọng.
Khi đã lỡ bất đồng ngay trước mặt con
Không phải lúc nào cũng kịp đợi đến tối. Khi một người đang xử lý con mà người kia thấy không ổn, nguyên tắc chung mà nhiều chuyên gia gia đình gợi ý là: trừ khi con đang gặp nguy hiểm hay bị đối xử tổn thương, người thứ hai không chen vào phản đối ngay tại chỗ. Có thể nhẹ nhàng đề nghị "để anh đỡ một lúc nhé" thay vì "em làm thế là sai".
Nếu đã lỡ cãi nhau trước mặt con, việc quan trọng là để con thấy phần giải quyết. Một câu ngắn sau đó như "lúc nãy bố mẹ nghĩ khác nhau nên nói to, giờ bố mẹ đã bàn với nhau rồi" giúp trẻ biết xung đột đã qua và không phải lỗi của mình. Trẻ nhỏ đặc biệt dễ tự nghĩ rằng bố mẹ cãi nhau là vì mình.
Tuyệt đối tránh nhờ con làm trọng tài ("con thấy bố hay mẹ đúng?") hoặc kể xấu người kia với con. Trẻ bị kéo vào thế phải chọn phe mang một gánh nặng không thuộc về mình. Nếu bất đồng giữa hai vợ chồng đã thành xung đột kéo dài, căng thẳng, hoặc có bạo lực, việc tìm đến chuyên viên tư vấn hôn nhân gia đình là cần thiết, vì lúc đó vấn đề đã vượt khỏi phạm vi một buổi nhìn lại.
Khi có thêm ông bà trong nhà
Ở nhiều gia đình Việt Nam, việc dạy con không chỉ là chuyện của hai vợ chồng mà còn có ông bà, nhất là khi ông bà trông cháu hằng ngày. Bất đồng thường gặp: ông bà chiều cháu, cho ăn vặt, bế nhiều, hoặc ngược lại dùng cách dạy cũ như doạ nạt. Cha mẹ vừa biết ơn sự giúp đỡ, vừa lo cách dạy không thống nhất.
Cách làm thường hiệu quả hơn: hai vợ chồng thống nhất với nhau trước, sau đó người con ruột của ông bà là người nói chuyện, vì lời con nói với bố mẹ mình dễ được nghe hơn lời dâu, rể. Bắt đầu bằng việc ghi nhận công sức của ông bà, rồi chỉ chọn một hai điều quan trọng nhất để đề nghị, không đưa ra cả danh sách. Những điều nhỏ như ông bà cho cháu thêm một cái kẹo có thể để linh hoạt.
Chính buổi nhìn lại chung của hai vợ chồng là nơi quyết định điều gì đáng nói với ông bà, điều gì nên cho qua. Nhiều cặp vợ chồng nhận ra họ đang căng thẳng với nhau về những chuyện thật ra bắt nguồn từ việc chưa thống nhất cách nói chuyện với ông bà.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu vợ chồng nên ngồi lại nhìn lại chuyện dạy con một lần?
Không có con số cố định. Nhiều cặp thấy một buổi ngắn mỗi tuần, gắn với lúc bàn lịch tuần tới, là vừa. Khi con bước vào giai đoạn mới như vào lớp một hay tuổi dậy thì, hoặc sau một tình huống căng thẳng, nên có thêm buổi riêng.
Nếu một người không muốn ngồi lại bàn thì sao?
Bắt đầu nhỏ: đề nghị bàn một tình huống cụ thể trong mười lăm phút thay vì một cuộc nói chuyện lớn về cách dạy con. Nói rõ bạn muốn hiểu người kia lo điều gì, không phải để phân xử ai đúng. Nhiều người ngại vì sợ bị chỉ trích; khi thấy cuộc trò chuyện an toàn, họ sẽ cởi mở hơn.
Có cần bố mẹ giống nhau hoàn toàn trong cách dạy con không?
Không cần. Trẻ thích nghi được với việc bố và mẹ có phong cách khác nhau. Điều quan trọng là các quy tắc chính giống nhau, hai người không phá quy tắc của nhau trước mặt con, và con không thể dùng người này để chống lại người kia.
Bố mẹ đã ly thân, ly hôn thì nhìn lại chung thế nào?
Nguyên tắc tương tự nhưng cần trang trọng và tập trung hơn: bàn qua tin nhắn hoặc gặp ngắn, chỉ nói về con, thoả thuận vài quy tắc chung ở hai nhà. Nếu khó nói chuyện trực tiếp, chuyên viên hoà giải hoặc tư vấn gia đình có thể giúp hai bên giữ cuộc trao đổi tập trung vào lợi ích của con.
Con lớn rồi có nên cho con tham gia bàn quy tắc chung không?
Với trẻ từ khoảng tuổi tiểu học trở lên, cho con góp ý về một số quy tắc như giờ dùng điện thoại, việc nhà giúp con hiểu và tuân thủ tốt hơn. Nhưng phần bàn bạc về bất đồng giữa hai vợ chồng thì nên để riêng, sau đó mới cùng con thống nhất phần quy tắc.