Trước khi khởi nghiệp, ngoài kế hoạch kinh doanh, bạn cần trả lời được những câu hỏi về chính mình: vì sao mình muốn làm chủ, mình có chịu được một ngày thật của người làm chủ không, mình chấp nhận mất tối đa bao nhiêu, gia đình đã thật sự đồng ý chưa, và khi nào thì mình dừng. Câu cuối phải được trả lời trước khi bắt đầu, không phải lúc đã kiệt sức.
Có rất nhiều tài liệu về thị trường, sản phẩm, gọi vốn. Bài này đi vào phần ít được bàn: người sắp khởi nghiệp tự nhìn vào mình. Không có câu trả lời nào là "đủ tiêu chuẩn" hay "không đủ"; mục đích là để bạn bước vào với mắt mở, biết mình đang đánh cược điều gì.
Vì sao kế hoạch kinh doanh thôi là chưa đủ
Kế hoạch kinh doanh trả lời câu "việc này có chạy được không". Câu hỏi tự vấn trả lời câu "mình có chạy được việc này không, và có muốn chạy nó trong vài năm tới không". Hai câu khác nhau. Một ý tưởng tốt trong tay người không chịu được áp lực bán hàng, hay một gia đình chưa sẵn sàng cho thu nhập bấp bênh, vẫn có thể đổ vỡ — không phải vì thị trường, mà vì người.
Những người làm nghiên cứu về khởi nghiệp cũng chỉ ra rằng người mới bắt đầu thường đánh giá quá cao khả năng thành công của chính mình so với mặt bằng chung. Lạc quan là cần thiết để bắt đầu một việc khó, nhưng lạc quan không được kiểm tra dễ biến thành bỏ hết trứng vào một giỏ.
Câu hỏi tự vấn không nhằm dập tắt ý định. Nhiều người sau khi trả lời vẫn quyết làm, nhưng làm khác đi: bắt đầu nhỏ hơn, giữ việc làm thêm một thời gian, chọn người đồng hành kỹ hơn, hoặc nói chuyện với gia đình sớm hơn. Những điều chỉnh đó thường quyết định việc bạn có trụ được qua năm đầu hay không.
Nhóm câu hỏi về động cơ
Động cơ không có đúng sai, nhưng động cơ khác nhau chịu được những kiểu khó khăn khác nhau. Người khởi nghiệp vì muốn tự do giờ giấc có thể hụt hẫng khi nhận ra năm đầu làm chủ thường bận hơn đi làm thuê.
- Điều gì khiến mình muốn làm chủ: tự do, thu nhập, một vấn đề mình muốn giải quyết, hay muốn chứng tỏ với ai đó?
- Nếu việc kinh doanh chỉ hoà vốn trong hai năm đầu, mình còn muốn làm không?
- Mình đang chạy trốn khỏi công việc hiện tại, hay bị hút về phía ý tưởng này?
- Nếu có một công việc làm thuê cho mình đúng thứ mình mong đợi từ khởi nghiệp, mình có nhận không?
- Ý tưởng này mình đã nghĩ tới bao lâu, và đã từng thử bất kỳ phần nhỏ nào chưa?
- Ai trong đời mình sẽ thất vọng nhất nếu mình không thử, và ai nếu mình thử rồi thất bại?
Câu thứ tư thường làm lộ ra động cơ thật. Nếu câu trả lời là "có, nhận ngay", có thể điều bạn cần là một công việc tốt hơn chứ không phải làm chủ. Nếu câu trả lời là "không, vì mình muốn tự quyết", đó là động cơ bền hơn khi gặp khó khăn.
Câu cuối giúp bạn nhận ra những kỳ vọng của người khác đang gửi vào quyết định của mình — điều không sai, nhưng nên được nhìn thấy.
Hình dung một ngày thật của người làm chủ
Bán hàng mỗi ngày. Dù làm sản phẩm hay dịch vụ, người làm chủ giai đoạn đầu gần như luôn là người bán chính. Hỏi mình: mình có chịu được việc bị từ chối nhiều lần trong một tuần không, và có sẵn lòng gọi lại khách hàng đã im lặng không?
Tiền ra trước, tiền vào sau. Trả tiền thuê mặt bằng, nhập hàng, trả lương trước khi khách trả tiền là chuyện thường. Đòi nợ khách quen, thương lượng với nhà cung cấp là việc không ai làm thay. Hỏi mình: mình có ngủ được khi tài khoản xuống thấp không?
Giấy tờ và những việc không ai thấy. Kế toán, thuế, hợp đồng, giấy phép theo quy định hiện hành chiếm một phần đáng kể thời gian. Có thể thuê người làm, nhưng bạn vẫn phải hiểu đủ để kiểm tra.
Một mình khi quyết định khó. Đi làm thuê, quyết định lớn có người cùng chia; làm chủ, nhiều quyết định chỉ một mình bạn gánh. Hỏi mình: khi phân vân, mình sẽ hỏi ai? Có người cố vấn hay nhóm đồng nghiệp nào không?
Ranh giới giữa công việc và nhà. Điện thoại của khách lúc chín giờ tối, nhân viên nghỉ đột xuất ngày Tết. Hỏi mình và người sống cùng: chúng ta muốn giữ ranh giới nào, và chấp nhận phá ranh giới đó trong bao lâu?
Giả định về bản thân và cách kiểm rẻ trước khi xuống tiền
Mỗi người sắp khởi nghiệp đều mang những giả định về chính mình. Phần lớn có thể kiểm được với chi phí nhỏ trước khi bỏ vốn lớn.
| Giả định | Cách kiểm rẻ | Dấu hiệu nên cân nhắc lại |
|---|---|---|
| Mình bán được hàng | Tự bán thử một lô nhỏ, nhận đặt trước, bán cuối tuần ở chợ phiên | Khó chịu kéo dài mỗi lần chào hàng, chỉ người quen mua |
| Mình chịu được áp lực tiền bạc | Sống thử ba tháng với mức chi tiêu thấp như khi mới khởi nghiệp | Căng thẳng, cãi nhau trong nhà ngay từ tháng đầu |
| Mình làm việc tốt khi không có sếp | Nhận một dự án tự do có hạn chót, tự quản lý thời gian | Trễ hạn, mất nhịp khi không ai nhắc |
| Mình hợp với người định góp vốn cùng | Làm chung một dự án nhỏ có tiền thật, có áp lực thật | Tránh né khi bàn chuyện tiền, khác nhau về nhịp làm việc |
| Mình hiểu ngành này | Đi làm thuê vài tháng trong đúng ngành, hoặc phỏng vấn người trong nghề | Phát hiện nhiều điều quan trọng mình chưa từng nghe tới |
Không có phép thử nào hoàn hảo, và người thất bại ở phép thử nhỏ vẫn có thể thành công sau này. Nhưng phép thử nhỏ cho bạn thông tin thật với giá rẻ, thay vì thông tin thật với giá bằng cả khoản tiết kiệm.
Ví dụ giả định: anh Tùng ở Vĩnh Long định mở tiệm cà phê, bán thử ở một sạp cuối tuần trong hai tháng trước khi thuê mặt bằng. Anh nhận ra mình thích pha chế nhưng rất ngại đứng quầy chào khách — và điều chỉnh kế hoạch thành tìm một người đồng hành lo phần bán hàng.
Tiền bạc: khoản lỗ chấp nhận được thay vì lợi nhuận kỳ vọng
Saras Sarasvathy, khi nghiên cứu cách các doanh nhân nhiều kinh nghiệm ra quyết định (lý thuyết hiệu quả hoá, effectuation, công bố từ năm 2001), mô tả một nguyên tắc: thay vì hỏi "mình có thể lãi bao nhiêu", họ hay hỏi "mình chấp nhận mất bao nhiêu". Áp vào bản thân:
- Số tiền tối đa mình sẵn lòng mất hẳn mà gia đình vẫn sống ổn là bao nhiêu? Viết ra con số.
- Số tiền đó có bao gồm tiền vay, tiền của cha mẹ, tiền dành cho việc học của con không? Nếu có, hãy tách riêng.
- Mình sẵn lòng bỏ ra bao nhiêu thời gian, ví dụ một năm, hai năm, trước khi việc kinh doanh phải nuôi được mình?
- Trong khoảng thời gian đó, gia đình sống bằng nguồn thu nào?
- Nếu mất hết khoản đó, mình có quay lại đi làm thuê được không, và mất bao lâu?
Câu hỏi khoản lỗ chấp nhận được không làm việc kinh doanh an toàn hơn, nhưng nó giới hạn thiệt hại khi mọi thứ không như mong đợi. Nó cũng giúp bạn tránh cái bẫy bỏ thêm tiền vì đã lỡ bỏ nhiều.
Bài này không tư vấn cách huy động vốn hay đầu tư; với những câu hỏi đó, bạn nên tìm người có chuyên môn và kiểm các quy định hiện hành.
Nói chuyện với gia đình trước khi quyết
Khởi nghiệp của một người gần như luôn là khởi nghiệp của cả nhà, vì thu nhập, thời gian và tâm trạng đều bị ảnh hưởng. Một cuộc nói chuyện đầy đủ trước khi bắt đầu tốt hơn nhiều cuộc cãi nhau sau đó.
- Trình bày cả ý tưởng lẫn rủi ro, không chỉ phần hấp dẫn. Nói rõ khoản lỗ chấp nhận được và thời gian dự kiến.
- Hỏi người thân lo nhất điều gì và ghi lại, không phản bác ngay.
- Thống nhất những điều không đụng tới: tiền học của con, sổ tiết kiệm của cha mẹ, căn nhà đang ở.
- Thống nhất cách thông báo khi khó khăn: hằng tháng ngồi lại xem tình hình, không giấu khi lỗ.
- Thống nhất điều kiện dừng và ai có quyền nói "đến lúc dừng rồi".
Nếu người bạn đời chưa đồng ý, đó không nhất thiết là dấu chấm hết, nhưng là tín hiệu cần thêm thời gian, thêm thông tin, hoặc bắt đầu ở quy mô nhỏ hơn mà cả hai cùng chịu được.
Điều kiện dừng: viết trước khi bắt đầu
Điều khó nhất của khởi nghiệp không phải là bắt đầu, mà là biết khi nào dừng. Khi đã bỏ nhiều tiền, nhiều năm và nhiều kỳ vọng, việc thừa nhận "không chạy được" trở nên rất đau, và người ta có xu hướng kéo dài thêm, bỏ thêm. Đây là lý do nên viết điều kiện dừng khi đầu óc còn tỉnh táo, trước khi bắt đầu.
Điều kiện dừng tốt có con số và mốc thời gian. Ví dụ giả định: "Nếu sau mười hai tháng doanh thu chưa đủ trả chi phí cố định, hoặc nếu đã dùng hết khoản lỗ chấp nhận được, mình sẽ đóng cửa hoặc chuyển hướng hẳn, không vay thêm." Có thể đặt thêm điều kiện về sức khoẻ và gia đình: mất ngủ kéo dài, các thành viên trong nhà căng thẳng liên tục cũng là tín hiệu cần dừng lại xem xét.
Dừng không phải là thất bại của con người. Nhiều người kinh doanh có kinh nghiệm đã đóng vài việc trước khi có một việc chạy được. Điều làm nên khác biệt là họ dừng khi còn đủ sức và đủ tiền để thử lại, và họ nhìn lại để hiểu vì sao — không phải để tự trách.
Câu hỏi thường gặp
Có nên khởi nghiệp khi đang có con nhỏ không?
Không có câu trả lời chung. Con nhỏ làm thời gian và sức lực ít đi, đồng thời làm rủi ro thu nhập trở nên nặng hơn. Nhiều người vẫn khởi nghiệp thành công trong giai đoạn này, thường bằng cách bắt đầu nhỏ, giữ một nguồn thu ổn định trong nhà, và thống nhất rất rõ với người bạn đời về thời gian và tiền bạc.
Khoản lỗ chấp nhận được nên bằng bao nhiêu phần tài sản?
Không có tỷ lệ chuẩn cho mọi người, vì nó phụ thuộc vào thu nhập, người phụ thuộc, nợ hiện có và khả năng quay lại đi làm. Nguyên tắc chung là khoản đó mất hẳn thì gia đình vẫn sống ổn và không phải vay nợ để bù. Nếu cần, hãy hỏi người có chuyên môn tài chính.
Có nên rủ bạn thân cùng khởi nghiệp không?
Có thể, nhưng hãy coi đó là một quyết định riêng, cần câu hỏi riêng. Hai người có hợp làm việc chung dưới áp lực tiền bạc không, ai quyết định khi bất đồng, phần góp và cách chia khi lỗ ra sao. Những điều này nên được thống nhất bằng văn bản trước, kể cả với bạn thân hay anh em.
Làm sao biết mình hợp làm chủ hay hợp làm thuê?
Khó biết chắc trước khi thử, và nhiều người thay đổi theo thời gian. Cách tốt nhất là thử các phần nhỏ của việc làm chủ: tự bán hàng, tự quản lý một dự án không có sếp, sống với thu nhập thấp trong vài tháng. Phản ứng thật của bạn trong những phép thử đó nói nhiều hơn mọi bài trắc nghiệm.
Đã trả lời hết câu hỏi mà vẫn sợ thì có nên bắt đầu không?
Sợ là bình thường trước mọi việc có rủi ro thật, và hầu hết người khởi nghiệp đều sợ. Câu hỏi không phải là còn sợ hay không, mà là nỗi sợ đó đến từ một rủi ro cụ thể chưa có kế hoạch, hay chỉ là cảm giác chung khi bước vào điều chưa biết. Nếu là rủi ro cụ thể, hãy xử lý nó trước.
Có nên viết điều kiện dừng ra giấy và đưa cho người khác giữ không?
Đó là một cách hay. Khi đang ở giữa cuộc, bạn rất dễ tìm lý do để kéo dài thêm. Một người tin cậy, như vợ chồng hay một người cố vấn, giữ bản điều kiện dừng và nhắc bạn khi chạm mốc sẽ giúp quyết định được đưa ra theo kế hoạch ban đầu thay vì theo cảm xúc lúc đó.