Trước khi nộp đơn nghỉ việc, bạn nên trả lời được ba câu: mình đang rời khỏi điều gì, mình đang đi tới điều gì, và vì sao là lúc này chứ không phải ba tháng trước hay ba tháng sau. Kèm theo là hai câu thực tế: điều khiến mình muốn đi đã được nói thẳng với người có thể thay đổi nó chưa, và tiền dự phòng đủ cầm cự bao lâu nếu việc tiếp theo đến chậm.
Bài này không khuyên bạn nên ở hay nên đi. Nhiều người nghỉ việc là quyết định đúng và muộn; nhiều người khác nghỉ vì một tuần tệ rồi mang nguyên vấn đề sang chỗ mới. Bộ câu hỏi dưới đây giúp phân biệt hai trường hợp đó, trước khi lá đơn biến một ý định thành việc đã rồi.
Ba câu hỏi gốc: rời khỏi, đi tới, và vì sao là lúc này
Hầu hết ý định nghỉ việc bắt đầu bằng một lực đẩy: người quản lý khó chịu, khối lượng quá tải, cảm giác giậm chân tại chỗ. Lực đẩy là thật và đáng được lắng nghe. Nhưng nếu chỉ có lực đẩy, bạn dễ nhận lời nơi đầu tiên chịu nhận mình, và vài tháng sau nhận ra mình chỉ đổi một kiểu khó chịu lấy kiểu khác.
Câu hỏi "đi tới đâu" không đòi bạn có sẵn công việc mới. Nó đòi bạn mô tả được điều mình muốn có nhiều hơn: học thêm một mảng, có giờ giấc ổn định để đón con, làm cho một tổ chức có cách làm việc mình tin. Khi mô tả được, bạn có tiêu chí để đánh giá lời mời mới, thay vì chỉ so lương.
Câu "vì sao là lúc này" giúp nhận ra chất xúc tác. Đôi khi đó là điều đã tích tụ lâu và giờ chạm ngưỡng; đôi khi chỉ là một cuộc họp tệ hôm thứ Hai. Nếu ý định xuất hiện trong vòng vài ngày sau một sự cố cụ thể, hãy đợi thêm và quan sát xem cảm giác còn nguyên hay dịu đi. Nếu nó đã ở đó hơn nửa năm, qua cả giai đoạn công việc suôn sẻ, đó là tín hiệu nghiêm túc hơn nhiều.
Câu hỏi về điều đang đẩy mình đi
Viết ra những gì khiến bạn muốn rời đi, càng cụ thể càng tốt. "Công ty tệ" không phải câu trả lời; "ba tháng nay mình làm thêm giờ gần như mỗi tối mà không ai ghi nhận" mới là câu trả lời. Sau đó đi qua các câu hỏi:
- Điều khó chịu nhất là gì, và nó gắn với con người, với công việc, hay với tổ chức?
- Nếu người quản lý trực tiếp thay đổi, mình còn muốn đi không?
- Nếu được chuyển sang bộ phận khác trong cùng công ty, mình còn muốn đi không?
- Điều này mình đã gặp ở chỗ làm trước chưa? Nếu có, phần nào là do môi trường, phần nào có thể do cách mình làm việc?
- Mình đã nói rõ điều này với người có quyền thay đổi nó chưa, hay mới chỉ than với đồng nghiệp?
- Cảm giác mệt mỏi của mình có lan sang cả ngoài giờ làm, cuối tuần, kỳ nghỉ không?
Câu hỏi về chỗ làm trước là câu khó nhất, vì nó đòi bạn nhìn vào phần của chính mình. Nếu ba nơi liên tiếp đều có "sếp không hiểu mình", có thể đó là chuyện xui, nhưng cũng có thể có một kiểu tương tác bạn đang mang theo. Biết được điều này trước khi đi giúp chọn chỗ mới tốt hơn.
Câu cuối liên quan tới kiệt sức. Nếu mệt mỏi đã thấm vào cả đời sống ngoài công việc, nghỉ việc có thể giúp, nhưng nghỉ việc mà không nghỉ ngơi và không thay đổi gì khác thường không đủ.
Lý do muốn nghỉ: sửa được tại chỗ hay phải đi
Không có quy tắc cứng, nhưng mỗi kiểu lý do thường có một phép thử riêng. Bảng sau giúp bạn tự kiểm trước khi kết luận rằng chỉ có cách rời đi.
| Lý do thường gặp | Có thể sửa tại chỗ khi | Thường khó sửa khi | Câu hỏi kiểm |
|---|---|---|---|
| Quá tải công việc | Do thiếu người tạm thời, quy trình chưa rõ | Quá tải là cách công ty vận hành lâu nay | Mình đã đề xuất cắt bớt việc nào chưa, và phản hồi ra sao? |
| Mâu thuẫn với quản lý | Do hiểu lầm, khác cách giao tiếp | Bị coi thường, xúc phạm lặp lại | Mình đã có một cuộc nói chuyện riêng, bình tĩnh với họ chưa? |
| Không có cơ hội học | Có dự án mới, có thể xin luân chuyển | Tổ chức nhỏ, vai trò đã chạm trần | Mình đã nói rõ muốn học gì và đề xuất cách làm chưa? |
| Lương thấp so với thị trường | Công ty có kỳ xét lương, có ngân sách | Chênh lệch lớn và kéo dài, công ty khó khăn | Mình đã tìm hiểu mức thị trường và đề nghị chính thức chưa? |
| Không hợp giá trị của tổ chức | Hiếm khi | Được yêu cầu làm điều mình thấy sai | Điều này có ảnh hưởng tới lòng tự trọng hay sự an toàn của mình không? |
Dòng cuối khác các dòng trên. Khi được yêu cầu làm điều bạn thấy sai về đạo đức hay pháp luật, hoặc bị quấy rối, đe doạ, câu hỏi không còn là "có sửa được không" mà là rời đi an toàn thế nào và có cần tìm hỗ trợ pháp lý không.
Với các dòng còn lại, một cuộc nói chuyện thẳng thắn thường đáng thử trước. Nếu thử rồi mà không có gì thay đổi, bạn rời đi với lương tâm thanh thản và một câu trả lời rõ ràng khi nhà tuyển dụng mới hỏi vì sao bạn nghỉ.
Chuẩn bị cuộc nói chuyện thẳng với quản lý trước khi nộp đơn
Nhiều người bỏ qua bước này vì ngại, hoặc vì nghĩ đằng nào cũng đi. Nhưng một cuộc nói chuyện tốt hoặc giữ được bạn ở một vị trí tốt hơn, hoặc cho bạn thêm thông tin để chắc chắn với quyết định đi.
- Chọn một vấn đề chính, không dồn mọi bực bội vào một buổi. Ví dụ: khối lượng việc, hoặc lộ trình phát triển.
- Chuẩn bị ví dụ cụ thể: ngày nào, việc gì, ảnh hưởng ra sao. Tránh những câu như "lúc nào cũng" hay "không bao giờ".
- Nói điều mình cần, không chỉ điều mình không thích. "Mình muốn được giao một dự án có khách hàng trực tiếp trong quý tới" dễ trả lời hơn "mình chán việc này".
- Hỏi và nghe góc nhìn của quản lý. Có thể có ràng buộc bạn chưa biết.
- Thống nhất một mốc xem lại, ví dụ sáu đến tám tuần, rồi ghi lại điều đã nói.
- Đến mốc đó, tự đánh giá xem có thay đổi thật không, rồi mới quyết định tiếp.
Nếu bạn đã quyết đi và chỉ muốn thông báo, đó cũng là lựa chọn hợp lý. Điều quan trọng là bạn biết mình đang chọn bỏ qua bước này một cách có ý thức, chứ không phải vì ngại đối mặt.
Câu hỏi về tiền, thời gian và kế hoạch dự phòng
Phần này không có con số chung, vì chi tiêu, gánh nặng gia đình và ngành nghề của mỗi người rất khác. Thay vì một con số, hãy trả lời các câu sau bằng số liệu của chính mình:
- Mỗi tháng gia đình mình cần tối thiểu bao nhiêu để sống, nếu cắt hết khoản không thiết yếu?
- Khoản dự phòng hiện có đủ cho bao nhiêu tháng như vậy?
- Trong ngành của mình, tìm một công việc tương đương thường mất bao lâu? Hỏi vài người trong nghề, đừng đoán.
- Nghỉ việc ảnh hưởng tới bảo hiểm, khoản vay, các quyền lợi đang hưởng ra sao? Kiểm theo quy định hiện hành và hỏi bộ phận nhân sự.
- Mình có nghĩa vụ báo trước bao lâu, có việc gì cần bàn giao để rời đi đàng hoàng?
- Nếu sau một khoảng thời gian mình tự đặt mà chưa có việc, kế hoạch B là gì?
Câu hỏi về thời gian tìm việc thường bị trả lời quá lạc quan. Một cách thận trọng là lấy ước đoán của bạn rồi cộng thêm một khoảng dư. Nếu khoản dự phòng không đủ cho khoảng thời gian đó, có thể cân nhắc tìm việc mới trong lúc vẫn còn đi làm, hoặc chuẩn bị thêm vài tháng trước khi nộp đơn.
Sợ thay đổi và nghiên cứu "tung đồng xu" của Levitt
Cũng có những người lẽ ra nên đi nhưng ở lại quá lâu vì sợ. Nhà kinh tế học Steven Levitt từng làm một nghiên cứu khác thường: những người đang phân vân về một quyết định lớn, như nghỉ việc hay chia tay, được mời tung một đồng xu trên mạng, mặt ngửa nghĩa là nên thay đổi. Kết quả công bố trên Review of Economic Studies năm 2021 cho thấy những người được đồng xu "bảo" thay đổi có xu hướng thay đổi nhiều hơn, và nhóm đã thay đổi cho biết hạnh phúc hơn sau vài tháng so với nhóm giữ nguyên.
Nghiên cứu có giới hạn rõ: người tham gia tự tìm đến, đa số là độc giả của Levitt, và hạnh phúc là tự báo cáo. Nó không chứng minh rằng ai phân vân cũng nên nghỉ. Điều nó gợi ý là: khi đã phân vân lâu tới mức sẵn sàng giao cho đồng xu, cái giá của việc giữ nguyên có thể đang bị đánh giá thấp, phù hợp với những gì đã biết về xu hướng bám hiện trạng.
Một cách dùng ý này mà không cần đồng xu: hãy tưởng tượng bạn đã quyết định nghỉ và đang viết đơn. Bạn thấy nhẹ nhõm hay hoảng? Rồi tưởng tượng bạn quyết định ở lại thêm hai năm. Cảm giác đầu tiên của hai lần tưởng tượng không phải câu trả lời, nhưng là một dữ kiện đáng ghi lại.
Sau khi đã quyết: ghi lại lý do và hẹn nhìn lại
Dù chọn ở hay đi, hãy dành mười lăm phút ghi lại: mình đã cân nhắc những lý do nào, mình kỳ vọng điều gì sẽ khác sau sáu tháng, và mình còn lo điều gì. Bản ghi này giúp bạn nhìn lại công bằng khi kết quả đến, thay vì để trí nhớ tự sửa câu chuyện theo kết quả.
Nếu đã nộp đơn, hãy rời đi đàng hoàng: bàn giao đầy đủ, không nói xấu nơi cũ, cảm ơn những người đã giúp mình. Thị trường lao động trong một ngành ở Việt Nam thường nhỏ hơn bạn nghĩ, và cách bạn rời đi sẽ được nhớ lâu hơn cách bạn bắt đầu.
Sáu tháng sau, đọc lại bản ghi và tự hỏi: điều mình muốn rời khỏi đã thật sự ở lại phía sau chưa, điều mình muốn đi tới đã đến chưa. Nếu câu trả lời là chưa, đừng vội kết luận mình chọn sai; hãy xem lý do nào đã không đúng như mình nghĩ, và đó có phải điều mình đã có thể biết trước không.
Câu hỏi thường gặp
Nghỉ việc khi chưa có việc mới có phải là liều không?
Không hẳn. Có những trường hợp nghỉ trước là hợp lý, ví dụ khi môi trường đang ảnh hưởng tới sức khoẻ, hoặc khi bạn cần thời gian toàn phần để học một kỹ năng mới. Điều cần là biết rõ khoản dự phòng đủ bao lâu, có kế hoạch cho khoảng thời gian đó, và hiểu rằng tìm việc có thể lâu hơn dự tính.
Có nên nói với đồng nghiệp trước khi nói với quản lý không?
Thường không nên. Tin đồn đến tai quản lý trước khi bạn nói trực tiếp dễ làm mất lòng tin và khiến cuộc nói chuyện sau đó khó hơn. Nếu cần một người để tâm sự trong lúc cân nhắc, hãy chọn người ngoài công ty, như bạn bè, người thân hoặc một người cố vấn trong nghề.
Nếu công ty đề nghị tăng lương để giữ lại thì có nên ở không?
Hãy quay lại câu hỏi gốc: điều gì đã đẩy bạn đi. Nếu lương là lý do chính, lời đề nghị có thể giải quyết vấn đề. Nếu lý do là người quản lý, khối lượng việc hay cảm giác giậm chân, tăng lương thường chỉ làm dịu tạm thời, và nhiều người quay lại ý định nghỉ sau một thời gian ngắn.
Phân vân nghỉ việc đã lâu mà vẫn không quyết được thì làm sao?
Hãy đặt một hạn chót và một việc cần làm trước hạn đó, ví dụ nói chuyện với quản lý hoặc đi phỏng vấn thử hai nơi. Phân vân kéo dài thường là do thiếu thông tin thật, và chỉ hành động nhỏ mới đem lại thông tin đó. Nếu phân vân đi kèm mất ngủ, chán nản kéo dài, hãy tìm người hỗ trợ chuyên môn.
Nên trả lời thế nào khi nhà tuyển dụng hỏi vì sao nghỉ việc cũ?
Câu trả lời tốt thường nói về điều bạn đang tìm kiếm hơn là điều bạn chạy trốn. Nếu đã đi qua bộ câu hỏi trong bài, bạn đã có sẵn phần này: điều mình muốn đi tới. Nói ngắn, trung thực, không kể xấu nơi cũ, và nối nó với lý do bạn quan tâm tới vị trí mới.
Có nên nghỉ việc ngay sau khi bị từ chối thăng chức?
Bị từ chối thăng chức là lúc cảm xúc mạnh, nên tốt nhất là chưa quyết ngay. Hãy xin phản hồi cụ thể về lý do và điều cần có để lần sau được xét, rồi đợi vài tuần. Nếu câu trả lời mơ hồ hoặc không có lộ trình nào, đó là thông tin quan trọng cho quyết định của bạn.