Cảm giác "chuyển việc là sai lầm" rất phổ biến trong vài tháng đầu ở chỗ mới, và không phải lúc nào cũng đúng. Trước khi kết luận, hãy tách hai thứ: cú sốc chuyển đổi — mọi thứ lạ, chưa có người quen, chưa ai biết năng lực của mình — và sự không phù hợp thật — công việc, con người hay điều kiện khác hẳn những gì bạn cần và đã được hứa.
Nếu là cú sốc chuyển đổi, nó thường dịu đi theo thời gian. Nếu là không phù hợp thật, chờ đợi chỉ làm bạn mệt thêm. Phân biệt được hai trường hợp quyết định bước tiếp theo: ở lại và thích nghi, quay về chỗ cũ, hay tìm một hướng thứ ba.
Bài này giúp bạn nhìn lại quyết định chuyển việc vừa rồi một cách công bằng, rút ra bài học cho lần chọn sau, và cân nhắc các lựa chọn mà không hành động trong cơn hoảng.
Vì sao chuyển việc xong dễ thấy hối hận
Hối tiếc đến dễ nhất khi bạn so sánh chỗ mới với phiên bản đẹp của chỗ cũ trong ký ức. Ở chỗ cũ, bạn biết đường đi nước bước, có đồng nghiệp thân, có uy tín đã xây. Ở chỗ mới, mọi thứ phải làm lại từ đầu. Sự so sánh này không công bằng: bạn đang so một thứ đã quen với một thứ còn lạ.
Nghiên cứu về sự hài lòng với công việc có mô tả một hiện tượng được gọi là "trăng mật – dư âm" (honeymoon–hangover): sự hài lòng thường tăng lên ngay sau khi chuyển việc rồi giảm dần trong năm đầu. Điều này gợi ý rằng cả cảm giác phấn khởi lẫn cảm giác hụt hẫng sau chuyển việc đều có phần do quá trình chuyển đổi, không hoàn toàn phản ánh bản chất công việc.
Ngoài ra, những lý do khiến bạn rời chỗ cũ thường mờ đi khi đã đi xa. Áp lực, người quản lý khó chịu, sự bế tắc từng rất rõ ràng giờ chỉ còn là ký ức nhạt. Trong khi đó, khó khăn ở chỗ mới thì hiện diện mỗi ngày. Vì vậy, bước đầu tiên của việc nhìn lại là khôi phục lại lý do bạn đã ra đi.
Dấu hiệu của cú sốc chuyển đổi và dấu hiệu không phù hợp thật
Cú sốc chuyển đổi: khó chịu chủ yếu vì lạ. Bạn chưa quen quy trình, chưa biết hỏi ai, thấy mình chậm hơn hẳn so với chỗ cũ. Những khó khăn này giảm dần theo từng tuần; mỗi tháng bạn thấy mình làm được nhiều hơn tháng trước.
Cú sốc chuyển đổi: nhớ con người nhiều hơn nhớ công việc. Thứ bạn tiếc nhất là đồng nghiệp cũ, bữa trưa quen thuộc, cảm giác được hiểu. Đây là nỗi nhớ tự nhiên và sẽ được lấp dần khi bạn xây quan hệ ở chỗ mới.
Không phù hợp thật: công việc khác xa mô tả. Bạn được tuyển vào vị trí phân tích nhưng thực tế làm việc hành chính; được hứa có đội nhưng làm một mình. Khi những điều cốt lõi lệch hẳn, đó không còn là chuyện thích nghi.
Không phù hợp thật: giá trị xung đột. Bạn được yêu cầu làm những việc trái với nguyên tắc của mình, hoặc văn hoá nơi làm việc va chạm sâu với điều bạn coi trọng. Thời gian thường không làm xung đột kiểu này nhẹ đi.
Không phù hợp thật: sức khoẻ đi xuống rõ rệt. Mất ngủ kéo dài, căng thẳng thường trực, ảnh hưởng tới gia đình mà không có dấu hiệu cải thiện sau vài tháng. Đây là tín hiệu nên được coi trọng, và có thể cần gặp người hỗ trợ chuyên môn nếu kéo dài.
Nhìn lại quyết định chuyển việc theo từng bước
Ngồi riêng một buổi với giấy bút và đi qua các bước sau. Mục tiêu là đánh giá quyết định cho công bằng, không phải để tự trách hay biện minh.
- Viết lại lý do đã ra đi. Liệt kê điều bạn muốn thoát khỏi ở chỗ cũ và điều bạn mong tìm thấy ở chỗ mới. Nếu ngày đó có ghi chép, tin nhắn tâm sự với ai, hãy đọc lại để nhớ đúng.
- Đối chiếu với thực tế hiện tại. Từng lý do: chỗ mới có giải quyết được không? Từng mong đợi: đã thành hiện thực, chưa thành hiện thực nhưng có thể, hay chắc chắn không?
- Xem lại quá trình chọn. Bạn đã tìm hiểu chỗ mới ra sao, hỏi những ai, có nói chuyện với người đang làm ở đó không, có hỏi kỹ về công việc hằng ngày không?
- Xác định điểm rẽ. Nếu có điều bạn bỏ lỡ, nó nằm ở đâu: không hỏi đủ, bỏ qua tín hiệu đáng ngờ, chọn vì mức thu nhập mà gác những tiêu chí khác, hay quyết định khi đang quá mệt mỏi ở chỗ cũ.
- Ghi một bài học cho lần chọn sau. Ví dụ: "trước khi nhận việc, mình sẽ xin nói chuyện với một người sẽ là đồng nghiệp trực tiếp", hoặc "mình không quyết định chuyển việc trong tuần mình đang kiệt sức".
Có thể sau khi đi hết các bước, bạn thấy quyết định ban đầu không tệ như cảm giác: phần lớn lý do ra đi vẫn đúng, chỗ mới giải quyết được một số điều, và khó khăn hiện tại là của giai đoạn đầu. Đó cũng là một kết luận có giá trị.
Ở lại, quay về hay đi tiếp: cân nhắc từng lựa chọn
Sau khi nhìn lại, bạn thường đứng trước ba lựa chọn. Bảng dưới không đưa ra đáp án mà gợi ý điều cần cân nhắc cho từng hướng.
| Lựa chọn | Phù hợp khi | Cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Ở lại và thích nghi | Khó khăn chủ yếu là cú sốc chuyển đổi; lý do ra đi vẫn đúng | Đặt mốc thời gian đánh giá lại, ví dụ sau sáu tháng; chủ động xây quan hệ, hỏi rõ kỳ vọng |
| Quay về chỗ cũ | Chỗ cũ sẵn sàng đón; những lý do khiến bạn ra đi đã thay đổi | Nếu lý do cũ vẫn còn nguyên, quay về có thể chỉ trì hoãn cùng một vấn đề; nói chuyện thẳng thắn về điều đã khác |
| Đi tiếp một hướng khác | Cả chỗ mới lẫn chỗ cũ đều không phù hợp với điều bạn cần | Rút bài học từ lần chọn vừa rồi trước khi chọn tiếp; tránh nhảy ngay sang chỗ thứ ba chỉ để thoát |
Một điểm hay bị bỏ qua: không lựa chọn nào trong ba hướng là thất bại. Quay về chỗ cũ không có nghĩa là thua, ở lại không có nghĩa là cam chịu. Điều quan trọng là lựa chọn được đưa ra khi bạn đã bình tĩnh và có thông tin, không phải trong cơn hoảng của tuần thứ ba.
Nếu quyết định ở lại: ba tháng tới nên làm gì
Hỏi rõ kỳ vọng. Nhiều hụt hẫng giai đoạn đầu đến từ việc không biết mình đang được đánh giá theo tiêu chí nào. Một cuộc trao đổi với quản lý trực tiếp về ba điều quan trọng nhất họ cần ở bạn trong quý tới giúp bạn biết mình đang tiến hay lùi.
Chọn một việc nhỏ để làm thật tốt. Ở chỗ mới, uy tín được xây từ những việc cụ thể hoàn thành đúng hạn. Một kết quả rõ ràng sớm giúp bạn tự tin hơn và khiến đồng nghiệp tin tưởng giao việc lớn hơn.
Chủ động xây quan hệ. Mời một vài đồng nghiệp đi ăn trưa, hỏi về cách làm việc ở đây, nhờ góp ý. Cảm giác cô đơn ở chỗ mới thường là nguồn hối tiếc lớn nhất và cũng là thứ dễ cải thiện nhất.
Ghi nhận tiến bộ hằng tuần. Cuối mỗi tuần, viết vài dòng về điều mình đã làm được và điều còn vướng. Sau ba tháng đọc lại, bạn có dữ liệu thật để quyết định, thay vì dựa vào tâm trạng của một ngày tệ.
Hối tiếc vì làm và hối tiếc vì không làm
Nhà tâm lý học Thomas Gilovich và Victoria Medvec có những nghiên cứu về hối tiếc vào giữa thập niên 1990, gợi ý một mô hình đáng chú ý: trong ngắn hạn, người ta thường hối tiếc nhiều hơn về những việc đã làm mà hỏng; nhưng khi nhìn lại một quãng đời dài, họ hối tiếc nhiều hơn về những việc đã không làm.
Với chuyện chuyển việc, điều này có một hàm ý. Cảm giác "lẽ ra không nên đi" lúc này có thể rất mạnh, nhưng nếu bạn đã ở lại chỗ cũ, rất có thể vài năm sau sẽ là cảm giác "lẽ ra nên thử". Đây không phải lý do để biện minh cho mọi quyết định, nhưng là lý do để không đánh giá quá khắt khe một lựa chọn dám thử.
Cũng nên nhớ rằng một quyết định chuyển việc không thành vẫn để lại những thứ có giá trị: hiểu biết rõ hơn về điều mình cần, kỹ năng mới, mối quan hệ mới, và kinh nghiệm cho lần chọn sau. Khi viết bài học, hãy ghi cả những điều này, không chỉ những thứ đã mất.
Nói gì khi người khác hỏi "sao đi rồi lại về?"
Nếu bạn quyết định quay về chỗ cũ hoặc rời chỗ mới sau thời gian ngắn, sẽ có người hỏi. Câu trả lời ngắn gọn, trung thực và không đổ lỗi thường là tốt nhất. Ví dụ: "Mình đã thử một hướng khác, học được nhiều, nhưng nhận ra công việc ở đây phù hợp với mình hơn." Không cần kể chi tiết những điều tệ ở chỗ mới.
Khi đi phỏng vấn ở nơi khác và được hỏi về một quãng làm việc ngắn, cách trả lời tương tự: nêu điều bạn đã học được về bản thân và giải thích ngắn gọn vì sao không phù hợp, không nói xấu chỗ cũ. Nhà tuyển dụng thường quan tâm tới việc bạn có rút ra bài học và có lý do rõ ràng cho lựa chọn tiếp theo hay không.
Điều quan trọng nhất là câu chuyện bạn kể với chính mình. Nếu bạn tin rằng đó là một lần thử có giá trị, bạn sẽ kể nó một cách bình thản. Nếu bạn vẫn coi đó là vết nhơ, sự lúng túng sẽ lộ ra dù câu chữ có khéo đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Nên chờ bao lâu trước khi kết luận công việc mới không hợp?
Không có con số chung, nhưng nhiều người làm nghề nhân sự gợi ý cho bản thân ít nhất vài tháng để vượt qua giai đoạn lạ lẫm, trừ khi có vấn đề nghiêm trọng như vi phạm thoả thuận hay xung đột giá trị. Đặt trước một mốc đánh giá giúp bạn không quyết định theo cảm xúc từng ngày.
Quay lại công ty cũ có bị đánh giá thấp không?
Tuỳ văn hoá từng nơi. Nhiều tổ chức coi trọng nhân viên quay lại vì họ đã hiểu công việc và mang thêm kinh nghiệm bên ngoài. Điều quan trọng là bạn ra đi đúng cách, giữ quan hệ tốt, và quay về với lý do rõ ràng.
Có nên nói với quản lý mới rằng mình đang thấy không hợp?
Nếu quản lý có vẻ cởi mở, một cuộc nói chuyện sớm về những điều lệch với kỳ vọng có thể giúp điều chỉnh công việc. Nên trình bày dưới dạng điều mình cần để làm tốt hơn, thay vì chỉ than phiền. Nhiều vấn đề giai đoạn đầu được giải quyết theo cách này.
Thời gian thử việc có phải lúc nên quyết định không?
Thử việc là giai đoạn cả hai bên đánh giá nhau, nên đây là lúc hợp lý để cân nhắc nghiêm túc. Tuy vậy, thời gian thử việc có thể quá ngắn để vượt qua cú sốc ban đầu. Nên dựa vào những dấu hiệu không phù hợp thật thay vì cảm giác lạ lẫm.
Làm sao để lần chuyển việc sau không lặp lại sai lầm này?
Dùng chính bài học từ buổi nhìn lại: biến điểm rẽ thành danh sách câu hỏi cần hỏi trước khi nhận việc, những người cần nói chuyện, những tín hiệu cần chú ý. Và tránh quyết định chuyển việc khi đang ở đỉnh điểm mệt mỏi với chỗ cũ.