Đọc lại nhật ký cũ là bước biến những trang viết rời rạc thành hiểu biết về chính mình. Một trang đơn lẻ chỉ cho biết một ngày; ba mươi trang đọc liền cho thấy mẫu lặp: những tình huống luôn khiến bạn khó chịu, những người luôn xuất hiện vào ngày tốt, những lời hứa với bản thân viết đi viết lại mà chưa làm. Đó là loại thông tin trí nhớ thường không giữ được.
Nhưng đọc lại cũng có thể gây khó chịu: xấu hổ vì những gì mình từng nghĩ, buồn vì chuyện cũ trồi lên. Phần dưới đây trình bày nên đọc lại theo nhịp nào, cách đọc một tháng nhật ký trong khoảng ba mươi phút, năm loại mẫu lặp đáng tìm, cách xử lý cảm giác xấu hổ, cách ghi chú bên lề để lần đọc sau nhanh hơn, và những lúc không nên đọc lại.
Vì sao đọc lại quan trọng ngang với viết
Daniel Kahneman, trong nhiều bài nói và trong cuốn Thinking, Fast and Slow (2011), phân biệt "bản thể trải nghiệm" (experiencing self) sống qua từng khoảnh khắc và "bản thể ghi nhớ" (remembering self) kể lại câu chuyện về những khoảnh khắc đó. Hai bản thể này thường không khớp nhau. Các nghiên cứu của ông và cộng sự về quy tắc đỉnh và kết (peak-end rule) cho thấy khi nhớ lại một trải nghiệm, người ta đánh giá nó chủ yếu dựa trên lúc căng thẳng nhất và lúc kết thúc, chứ không phải trung bình của cả quá trình.
Nhật ký là bản ghi của bản thể trải nghiệm, được viết khi chuyện còn gần. Đọc lại nó giúp bạn đối chiếu với câu chuyện mà trí nhớ đã kể lại. Nhiều người ngạc nhiên khi thấy một dự án mà họ nhớ là "toàn khổ" hoá ra có nhiều tuần thuận lợi, hoặc một giai đoạn họ nhớ là "êm đềm" thật ra đầy lo âu được ghi lại từng ngày.
Lý do thứ hai đơn giản hơn: viết mà không đọc lại thì những dòng hành động không bao giờ được kiểm, những bài học không bao giờ được gom lại. Viết là thu thập dữ liệu; đọc lại là phân tích. Thiếu bước thứ hai, nhật ký chỉ còn tác dụng giải toả trong lúc viết, vẫn có ích nhưng chỉ là một phần nhỏ của những gì nó có thể mang lại.
Đọc lại theo nhịp nào
Mỗi nhịp đọc lại có mục đích riêng. Bạn không cần dùng cả ba; phần lớn người viết đều đặn thấy nhịp tháng là cân bằng nhất giữa công sức và giá trị.
| Nhịp | Thời gian | Mục đích chính | Câu hỏi khi đọc |
|---|---|---|---|
| Hằng tuần | 10 phút | Kiểm các dòng hành động đã viết | Việc nào đã làm, việc nào chưa, vì sao? |
| Hằng tháng | 30 phút | Tìm mẫu lặp trong ngắn hạn | Chuyện gì xuất hiện nhiều lần? Có gì thay đổi so với đầu tháng? |
| Hằng năm | 1–2 giờ | Thấy thay đổi dài hạn của bản thân | Mình nghĩ khác đi về điều gì? Nỗi lo nào đã qua, nỗi lo nào còn? |
| Theo dịp | Tuỳ | Chuẩn bị cho một việc cụ thể | Lần trước gặp tình huống tương tự, mình đã viết gì? |
Nhịp "theo dịp" thường bị bỏ qua nhưng rất hữu dụng. Trước một cuộc họp khó với cùng một đối tác, trước một kỳ nghỉ cùng gia đình bên nội, trước mùa cao điểm công việc, việc tìm lại những trang viết về lần trước giúp bạn vào cuộc với hiểu biết thay vì chỉ với cảm giác mơ hồ.
Nếu nhật ký nằm trên giấy, nhịp tháng dễ làm nhất vì chỉ cần lật lại vài chục trang gần nhất. Với nhịp năm, mục lục và ký hiệu bên lề làm từ trước sẽ tiết kiệm rất nhiều thời gian.
Cách đọc một tháng nhật ký trong ba mươi phút
Quy trình dưới đây giúp lần đọc lại tháng có kết quả cụ thể thay vì chỉ lướt qua rồi gấp sổ.
- Đọc lướt một lượt không dừng, khoảng mười phút, chỉ để có cảm nhận chung về tháng. Chưa ghi chú gì.
- Đọc lượt hai với bút khác màu, đánh dấu ba loại dòng: dòng hành động (đã làm hay chưa), dòng cảm xúc mạnh, và tên người hay tình huống xuất hiện nhiều lần.
- Đếm: bao nhiêu dòng hành động đã làm trên tổng số đã viết, tình huống nào lặp lại nhiều nhất. Con số giúp bạn khỏi dựa vào cảm giác.
- Viết một trang tổng hợp ở cuối tháng với ba mục: điều mình nhận ra, điều mình muốn giữ, điều mình muốn thay đổi.
- Chọn một thay đổi duy nhất cho tháng tới và viết nó lên đầu trang mới, để mỗi lần mở sổ đều thấy.
Bước đếm nghe có vẻ máy móc nhưng thường cho ra phát hiện bất ngờ nhất. Ví dụ giả định: một người tưởng mình hay cãi nhau với sếp, đếm lại thì thấy chỉ có hai lần trong tháng, trong khi có tới bảy lần ghi "mệt vì về muộn". Vấn đề cần xử lý hoá ra là khối lượng công việc, không phải quan hệ với sếp.
Năm loại mẫu lặp đáng tìm
Tình huống kích hoạt. Những hoàn cảnh cụ thể luôn đi kèm cảm xúc mạnh: họp vào chiều thứ Sáu, nói chuyện tiền bạc với bạn đời, nhận việc gấp không báo trước. Biết tình huống kích hoạt cho phép bạn chuẩn bị trước thay vì bị bất ngờ lần nữa.
Con người. Ai xuất hiện vào những ngày tốt, ai xuất hiện vào những ngày tệ. Đây không phải để phán xét ai, mà để thấy rõ mạng lưới quan hệ của mình đang nuôi dưỡng hay rút cạn năng lượng, và có thể điều chỉnh thời gian dành cho từng người.
Thời điểm. Những trang u ám có tập trung vào cuối tháng, vào mùa mưa, vào tuần sau chuyến công tác? Có những trang tích cực hơn hẳn sau những ngày tập thể dục? Thời điểm và thói quen sinh hoạt thường ảnh hưởng tới tâm trạng nhiều hơn ta nghĩ.
Lời hứa lặp lại. Một dòng hành động xuất hiện ba lần trong tháng mà chưa được làm là tín hiệu rõ: hoặc việc đó quá lớn và cần chia nhỏ, hoặc bạn không thật sự muốn làm nó và nên thừa nhận điều đó.
Ngôn ngữ của chính mình. Những từ hay dùng nói lên nhiều điều: "phải", "lẽ ra", "luôn luôn", "không bao giờ". Một tháng nhật ký đầy chữ "phải" có thể cho thấy bạn đang sống theo nghĩa vụ nhiều hơn lựa chọn. Để ý ngôn ngữ cũng giúp bạn nhận ra khi mình đang khái quát quá mức từ vài sự việc.
Khi đọc lại thấy xấu hổ
Hầu như ai đọc lại nhật ký vài năm trước cũng có lúc muốn xé trang: những suy nghĩ ngây ngô, những lời phán xét người khác quá gay gắt, những nỗi lo giờ nhìn lại thấy vô lý. Cảm giác này thật ra là một dấu hiệu tốt; nó cho thấy bạn đã thay đổi. Nếu đọc lại mà thấy mọi thứ y như hiện tại, có lẽ bạn đã không học được gì trong khoảng thời gian đó.
Một cách nhìn hữu ích là đọc trang cũ như đọc thư của một người bạn trẻ hơn đang gặp khó khăn. Nhà tâm lý học Kristin Neff, người có nhiều nghiên cứu về tự thương (self-compassion), mô tả nó gồm ba thành phần: đối xử tử tế với chính mình thay vì phán xét, nhìn nhận khó khăn của mình là một phần trải nghiệm chung của con người, và nhận biết cảm xúc mà không bị cuốn theo. Áp dụng vào việc đọc nhật ký: bạn của ngày đó đã làm những gì tốt nhất có thể với hiểu biết lúc ấy.
Một nguyên tắc đáng giữ: đừng sửa hay xoá trang cũ. Nếu muốn phản hồi, hãy viết ghi chú bên lề hoặc ở trang mới, ghi rõ ngày viết ghi chú. Nhật ký giữ nguyên là bằng chứng trung thực về hành trình của bạn; một nhật ký đã được biên tập lại theo cách nhìn hiện tại mất đi đúng giá trị đó.
Ghi chú bên lề và trang tổng hợp
Lần đọc lại đầu tiên luôn chậm nhất. Để những lần sau nhanh hơn, nên lưu lại dấu vết trong chính lúc đọc. Ghi chú bên lề là cách đơn giản: một ký hiệu cho trang có bài học quan trọng, một ký hiệu khác cho trang nói về một người hay một chủ đề bạn muốn theo dõi. Kèm theo đó, một dòng ngắn ghi ngày đọc lại và nhận xét, chẳng hạn "đọc lại tháng 6: chuyện này đã được giải quyết bằng cách nói thẳng với anh ấy".
Trang tổng hợp cuối mỗi tháng là bản tóm tắt của bản tóm tắt. Khi đến lần đọc lại cuối năm, bạn chỉ cần đọc mười hai trang tổng hợp thay vì ba trăm trang nhật ký, rồi chỉ mở lại những trang có ký hiệu khi cần chi tiết. Với nhật ký trên ứng dụng, thẻ và chức năng tìm kiếm làm được việc tương tự, nhưng trang tổng hợp viết tay vẫn có giá trị riêng vì nó buộc bạn chọn lọc.
Theo thời gian, các trang tổng hợp tự nó trở thành một dạng nhật ký thứ hai, ở tầm nhìn xa hơn. Đọc liền mười hai trang tổng hợp của một năm thường cho thấy một hai chủ đề lớn chạy xuyên suốt, những thứ mà từng tháng riêng lẻ không làm lộ ra.
Khi nào không nên đọc lại
Đọc lại không phải lúc nào cũng có ích. Trong những hoàn cảnh sau, tốt hơn là cất sổ cũ đi và quay lại sau.
- Ngay sau một mất mát hay đổ vỡ. Đọc lại những trang viết về người vừa mất hay mối quan hệ vừa kết thúc có thể làm vết thương mở rộng thêm. Nên đợi tới khi bạn thấy đủ vững.
- Khi đang trong giai đoạn buồn bã kéo dài. Tâm trạng hiện tại ảnh hưởng tới cách đọc; bạn có thể chỉ thấy những trang u ám và rút ra kết luận tiêu cực về cả quãng đời.
- Khi đọc lại trở thành cách nhai lại chuyện cũ. Nếu bạn liên tục mở cùng vài trang về một chuyện đau lòng, đó có thể là dấu hiệu của nghĩ quẩn hơn là phản tư.
- Khi những trang đó ghi lại trải nghiệm sang chấn. Đọc lại nên có sự đồng hành của người có chuyên môn.
- Khi bạn đang cần ra một quyết định gấp và việc đọc lại chỉ làm bạn phân vân thêm.
Nếu cảm giác buồn bã, trống rỗng hay ý nghĩ làm hại bản thân xuất hiện, trong hay ngoài lúc đọc nhật ký, hãy nói chuyện với người tin cậy và tìm bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc đường dây hỗ trợ sức khoẻ tinh thần nơi bạn sống. Nhật ký có thể chờ.
Câu hỏi thường gặp
Nên đọc lại nhật ký sau bao lâu thì có ích nhất?
Khoảng cách vài tuần đến một tháng thường đủ để bạn nhìn chuyện với con mắt bình tĩnh hơn mà chi tiết vẫn còn quen. Khoảng cách một năm hay lâu hơn cho thấy thay đổi dài hạn. Đọc lại quá sớm, như ngay hôm sau, ít khi mang lại góc nhìn mới.
Có nên chia sẻ nhật ký cũ với người khác khi đọc lại không?
Đó là lựa chọn của bạn. Một số người đọc to vài trang cho bạn đời hay bạn thân nghe để cùng nhìn lại một giai đoạn. Nếu làm vậy, hãy chọn trước những trang muốn chia sẻ, và cân nhắc những dòng viết về người khác có thể làm họ tổn thương.
Đọc lại thấy mình lặp lại cùng một sai lầm nhiều năm thì làm gì?
Đây là phát hiện có giá trị dù khó chịu. Hãy viết lại mẫu đó thật cụ thể: tình huống nào, mình làm gì, hậu quả ra sao. Sau đó chọn một điểm nhỏ trong chuỗi đó để thử làm khác. Với những mẫu sâu và kéo dài, nói chuyện với chuyên gia tâm lý có thể giúp nhiều.
Có nên huỷ những cuốn nhật ký cũ không?
Tuỳ bạn. Một số người huỷ vì lo người khác đọc hoặc muốn khép lại một giai đoạn; một số người giữ như kho ký ức. Nếu định huỷ, hãy đọc lại một lần và ghi những bài học quan trọng sang sổ mới trước, vì huỷ rồi thì không lấy lại được.
Đọc lại nhật ký của tuổi thiếu niên có ích gì không?
Có thể rất có ích, nhất là khi bạn đang làm cha mẹ của một thiếu niên. Những trang viết đó nhắc bạn cảm giác ở tuổi ấy thật ra thế nào, khác với cách người lớn thường nhớ lại. Hãy đọc với sự bao dung, đừng chấm điểm bản thân của những năm đó.
Nếu không viết nhật ký đều đặn thì việc đọc lại có còn ý nghĩa?
Vẫn có. Một nhật ký thưa thớt thường ghi lại những thời điểm đáng chú ý nhất, vì đó là lúc bạn cảm thấy cần viết. Đọc lại những trang đó cho thấy những gì đủ quan trọng để thúc bạn cầm bút, bản thân điều đó cũng là một thông tin về giá trị của bạn.