Học ngoại ngữ có nhìn lại nghĩa là ngoài thời gian học, bạn dành một phần nhỏ để xem mình đang mắc lỗi gì lặp lại, đang dùng thời gian vào hoạt động nào, và hoạt động đó có làm mình tiến bộ không. Đây thường là thứ phân biệt người học ba năm vẫn ở trình độ cũ với người học ba năm tiến lên rõ rệt.
Nhiều người học tiếng Anh, tiếng Nhật, tiếng Hàn ở Việt Nam quen cảm giác “dậm chân”: học đều, xem phim, làm đề, nhưng nói vẫn những lỗi đó, viết vẫn những cấu trúc đó. Bài này giải thích vì sao điều đó xảy ra dưới góc nhìn của nghiên cứu về thụ đắc ngôn ngữ thứ hai, rồi đưa ra ba công cụ cụ thể: sổ lỗi sai, ghi âm bài nói để tự nghe, và một vòng phản tư hằng tuần giúp cân lại cách học. Không cần ứng dụng hay khoá học nào; một cuốn sổ và chiếc điện thoại là đủ.
Vì sao học lâu mà vẫn dậm chân
Năm 1972, nhà ngôn ngữ học Larry Selinker đưa ra khái niệm ngôn ngữ trung gian (interlanguage): hệ thống ngôn ngữ riêng mà người học tạo ra trên đường từ tiếng mẹ đẻ tới ngôn ngữ đích, có quy tắc riêng, không hẳn giống bên nào. Ông cũng dùng từ hoá thạch (fossilization) để chỉ hiện tượng một số lỗi dừng lại và tồn tại lâu dài, dù người học vẫn tiếp tục tiếp xúc với ngôn ngữ. Mức độ “vĩnh viễn” của hoá thạch vẫn được tranh luận, nhưng hiện tượng lỗi lặp lại nhiều năm thì người học nào cũng nhận ra.
Một lý do khiến lỗi bám lâu là người học thường giao tiếp được dù có lỗi. Người nghe vẫn hiểu “I very like it”, nên không ai sửa, và người nói không có tín hiệu nào để đổi. Lý do khác là cách học không cân: xem phim nhiều nhưng không nói, làm đề ngữ pháp nhiều nhưng không viết đoạn văn, nên kỹ năng tiếp nhận tăng mà kỹ năng tạo ra lời nói đứng yên.
Phản tư giải quyết cả hai: nó tạo ra tín hiệu mà giao tiếp hằng ngày không đưa ra (bằng cách tự phát hiện lỗi), và nó giúp nhìn thấy sự mất cân đối trong cách dùng thời gian. Cả hai đều cần một chút dữ liệu về chính mình, thứ mà phần lớn người học chưa bao giờ ghi lại.
Nghiên cứu nói gì về việc tự nhận ra lỗi
Giả thuyết chú ý. Richard Schmidt, từ trải nghiệm tự học tiếng Bồ Đào Nha và các nghiên cứu khoảng năm 1990, cho rằng người học cần chú ý tới một đặc điểm ngôn ngữ trong đầu vào thì mới tiếp thu được nó. Nghe hàng trăm giờ mà không bao giờ để ý cách người bản ngữ dùng mạo từ thì việc dùng mạo từ khó thay đổi. Mức độ “bắt buộc phải chú ý” vẫn là điểm tranh luận, nhưng ý thực tiễn được chấp nhận rộng: chú ý có chủ đích giúp học nhanh hơn.
Giả thuyết đầu ra. Merrill Swain, qua các nghiên cứu về học sinh học tiếng Pháp theo chương trình ngâm ở Canada vào giữa thập niên 1980, nhận thấy các em nghe hiểu tốt nhưng nói và viết còn nhiều lỗi. Bà cho rằng việc phải nói và viết buộc người học nhận ra khoảng trống giữa điều mình muốn nói và điều mình nói được, từ đó tìm cách lấp. Đó là một dạng phản tư diễn ra ngay trong lúc dùng ngôn ngữ.
Sửa lỗi có tác dụng, nhưng phụ thuộc cách làm. Các tổng quan về phản hồi sửa lỗi trong học ngoại ngữ nhìn chung cho thấy sửa lỗi có tác dụng, nhưng tác dụng khác nhau tuỳ loại lỗi, cách sửa và trình độ người học. Sửa mọi lỗi cùng lúc thường quá tải; tập trung vào vài lỗi lặp lại hiệu quả hơn, và đó chính là việc sổ lỗi sai làm.
Sổ lỗi sai ngoại ngữ: ghi thế nào cho dùng được
Sổ lỗi sai khác danh sách từ mới. Mục tiêu là tìm những lỗi lặp lại và luyện cho tới khi dạng đúng thành phản xạ. Mỗi dòng gồm bốn cột, ví dụ giả định với người học tiếng Anh:
| Câu mình đã nói hoặc viết | Loại lỗi | Dạng đúng | Câu tự đặt mới |
|---|---|---|---|
| I very like this song | Trật tự từ, ảnh hưởng tiếng Việt | I really like this song | I really enjoy cooking on weekends |
| She go to work by bus | Chia động từ ngôi thứ ba | She goes to work by bus | My brother works near the river |
| I am agree with you | Thừa động từ “to be” | I agree with you | We disagree about the plan |
| Yesterday I have met him | Thì quá khứ đơn và hiện tại hoàn thành | Yesterday I met him | Last week we visited my grandmother |
| It make me feel bored | Chia động từ và dùng tính từ | It makes me feel bored | The long meeting made everyone tired |
Cột “câu tự đặt mới” là phần quan trọng nhất. Chép lại dạng đúng chỉ là nhận ra; tự đặt một câu khác dùng đúng cấu trúc đó là bắt đầu tạo đường mòn mới. Sau vài tuần, nhìn cột “loại lỗi” sẽ thấy hai, ba nhóm chiếm phần lớn. Đó là những thứ nên luyện có chủ đích, thay vì học dàn trải mọi chủ điểm ngữ pháp.
Lỗi lấy từ đâu? Từ bài viết được giáo viên hoặc bạn học sửa, từ bản ghi âm tự nghe lại, từ những lúc bạn ngập ngừng không biết nói sao. Không cần ghi mọi lỗi; ghi những lỗi bạn nhận ra mình đã gặp hơn một lần.
Ghi âm bài nói và tự nghe lại
Phần lớn người học chưa bao giờ nghe chính mình nói ngoại ngữ, nên không biết mình thật sự nghe ra sao. Ghi âm là cách rẻ nhất để có một “người sửa lỗi” luôn sẵn. Quy trình gợi ý, mỗi tuần một hai lần:
- Chọn một chủ đề quen thuộc và nói liên tục hai đến ba phút, không chuẩn bị chữ trước. Ví dụ: kể lại ngày hôm qua, mô tả công việc, nói về một bộ phim vừa xem.
- Nghe lại lần thứ nhất chỉ để cảm nhận chung: mình nói trôi chảy tới đâu, ngập ngừng ở chỗ nào, có lặp lại từ đệm nào nhiều không.
- Nghe lại lần thứ hai, dừng ở mỗi câu và chép những câu mình nghi có lỗi. Đối chiếu bằng từ điển, tài liệu ngữ pháp, hoặc hỏi người giỏi hơn.
- Chuyển các lỗi lặp lại vào sổ lỗi sai, kèm câu tự đặt mới.
- Nói lại chủ đề cũ một lần nữa, cố ý dùng dạng đúng. Ghi âm lại và so hai bản.
- Giữ các bản ghi theo tháng. Sau ba tháng, nghe lại bản đầu tiên; sự khác biệt thường rõ hơn bạn nghĩ, và đó là bằng chứng tiến bộ đáng tin hơn cảm giác.
Nghe giọng mình lần đầu thường thấy ngượng. Cảm giác đó bình thường và giảm sau vài lần. Nếu muốn, chỉ nghe một mình, không cần chia sẻ với ai; mục đích là dữ liệu cho chính bạn, không phải trình diễn.
Nhìn lại cách dùng thời gian: bốn mạch học của Paul Nation
Nhà nghiên cứu Paul Nation đề xuất rằng một chương trình học ngoại ngữ cân bằng nên chia thời gian tương đối đều cho bốn mạch. Dùng bốn mạch này làm khung để nhìn lại một tuần học của mình:
- Đầu vào tập trung vào nghĩa: nghe và đọc để hiểu nội dung, ở mức gần như hiểu hết, như đọc truyện phân cấp độ hay nghe podcast vừa sức.
- Đầu ra tập trung vào nghĩa: nói và viết để truyền đạt điều mình muốn nói, như trò chuyện, viết nhật ký, kể lại một câu chuyện.
- Học tập trung vào ngôn ngữ: học có chủ đích phát âm, từ vựng, ngữ pháp, bao gồm cả việc sửa lỗi trong sổ lỗi sai.
- Phát triển độ trôi chảy: dùng lại những gì đã biết cho nhanh và tự nhiên hơn, như nói lại cùng một chủ đề với thời gian ngắn dần, đọc nhanh văn bản dễ.
Khi nhìn lại, nhiều người phát hiện tuần của mình gần như chỉ có một hai mạch: người luyện thi dồn vào học ngôn ngữ, người thích xem phim dồn vào đầu vào. Câu hỏi phản tư đơn giản là: tuần này mạch nào gần như bằng không, và mình có thể thêm mười lăm phút cho mạch đó vào lúc nào? Tỷ lệ chính xác không quan trọng bằng việc không bỏ trống hẳn một mạch.
Vòng phản tư hằng tuần cho người tự học ngoại ngữ
Gộp các công cụ trên thành một vòng mười lăm đến hai mươi phút mỗi cuối tuần:
- Ghi lại thời gian thật đã dành cho từng mạch trong tuần, chia đại khái theo bốn mạch.
- Mở sổ lỗi sai, xem lỗi nào xuất hiện lại trong tuần. Đánh dấu những lỗi đã không còn gặp nữa.
- Nghe lại bản ghi âm gần nhất, ghi một điều đã khá hơn và một điều vẫn vướng.
- Tự hỏi: hoạt động nào tuần này mình thấy hứng thú và học được nhiều nhất? Hoạt động nào tốn thời gian mà không để lại gì?
- Chọn một thay đổi duy nhất cho tuần tới: thêm một mạch đang thiếu, đổi một hoạt động kém hiệu quả, hoặc tập trung luyện một nhóm lỗi.
- Ghi thay đổi đó lên đầu trang tuần mới để thấy mỗi ngày.
Chỉ một thay đổi mỗi tuần nghe có vẻ chậm, nhưng mười hai thay đổi trong ba tháng, mỗi cái đã được thử và giữ lại nếu hiệu quả, sẽ tạo ra một cách học được thiết kế riêng cho bạn. Đó là điều không khoá học hay ứng dụng nào làm thay được.
Trẻ em học ngoại ngữ: nhìn lại mà không chấm điểm
Với trẻ em, những công cụ như sổ lỗi sai hay ghi âm tự sửa cần được điều chỉnh rất nhiều, hoặc chưa nên dùng. Trẻ nhỏ học ngoại ngữ tốt nhất khi được tiếp xúc nhiều, vui vẻ và không sợ sai. Liệt kê lỗi hay so sánh với bạn có thể làm trẻ ngại nói, đúng điều ngược lại với mục tiêu.
Phản tư ở tuổi nhỏ có thể chỉ là một cuộc trò chuyện ngắn: “Hôm nay con học được từ nào con thích nhất?”, “Có từ nào con muốn biết nói bằng tiếng Anh mà chưa biết không?”. Cha mẹ ghi lại những từ con muốn biết, cùng tìm hiểu vào hôm sau. Không chấm điểm, không xếp hạng, không biến buổi trò chuyện thành bài kiểm tra.
Ở tuổi lớn hơn, khoảng cuối cấp hai trở lên, học sinh có thể bắt đầu dùng sổ lỗi sai đơn giản, ghi những lỗi giáo viên sửa trong bài viết và tự đặt câu mới. Ghi âm có thể giới thiệu như một cách tự nghe giọng mình, để các em tự quyết định có muốn làm không. Vai trò của người lớn là khuyến khích và cung cấp cơ hội dùng ngôn ngữ, không phải giám sát từng lỗi.
Câu hỏi thường gặp
Có cần giáo viên để biết mình sai ở đâu không?
Giáo viên hoặc người giỏi hơn giúp phát hiện lỗi nhanh hơn, nhất là ở trình độ đầu. Tuy nhiên với nhiều lỗi lặp lại, chỉ cần ghi âm và đối chiếu với tài liệu là tự nhận ra. Một cách kết hợp tốt là tự tìm trước, rồi mang những chỗ không chắc đi hỏi.
Ghi sổ lỗi sai có làm mình sợ nói hơn không?
Có thể, nếu bạn ghi trong lúc đang nói hoặc coi mỗi lỗi là thất bại. Hãy tách hai việc: khi nói thì tập trung truyền đạt, chấp nhận lỗi; khi nhìn lại thì mới ghi. Sổ lỗi sai là công cụ luyện tập, không phải bảng thành tích.
Bao lâu thì một lỗi lặp lại mới hết?
Không có con số cố định; tuỳ loại lỗi, mức độ luyện tập và việc bạn có dùng dạng đúng trong giao tiếp thật hay không. Lỗi phát âm và trật tự từ ảnh hưởng tiếng mẹ đẻ thường cần nhiều thời gian hơn. Dấu hiệu tiến bộ là bạn tự nhận ra lỗi ngay khi vừa nói, rồi dần không mắc nữa.
Phương pháp này áp dụng cho tiếng Nhật, tiếng Hàn được không?
Được. Sổ lỗi sai, ghi âm và bốn mạch học không phụ thuộc vào ngôn ngữ cụ thể. Với ngôn ngữ có chữ viết riêng, có thể thêm một cột về lỗi chữ viết. Loại lỗi sẽ khác, ví dụ trợ từ trong tiếng Nhật hay đuôi câu kính ngữ trong tiếng Hàn, nhưng cách nhìn lại giống nhau.
Luyện thi chứng chỉ có cần vòng phản tư này không?
Có, và còn hữu ích hơn vì có mốc thời gian rõ. Ngoài vòng hằng tuần, sau mỗi đề luyện nên phân loại lỗi theo kỹ năng và dạng câu hỏi. Chỉ cần cẩn thận để việc luyện đề không chiếm hết thời gian của mạch đầu ra và độ trôi chảy.
Có nên viết nhật ký bằng ngoại ngữ để phản tư không?
Viết nhật ký ngắn bằng ngoại ngữ là một cách tốt để luyện mạch đầu ra. Tuy nhiên phần phản tư về cách học, như mạch nào thiếu hay lỗi nào lặp lại, có thể viết bằng tiếng Việt để suy nghĩ rõ ràng hơn. Hai việc có thể làm song song trong cùng một cuốn sổ.