Một mẫu nhật ký phản tư dùng được thường gói trong một trang với khoảng tám ô: bối cảnh, sự việc, cảm xúc lúc đó, suy nghĩ lúc đó, điều diễn ra tốt và chưa tốt, một cách hiểu khác, bài học, và việc sẽ làm kèm ngày kiểm lại. Mẫu này phỏng theo chu trình phản tư của Graham Gibbs, được rút gọn cho người viết hằng ngày chứ không phải viết bài nộp.
Mẫu có ích nhất trong vài tuần đầu, khi bạn chưa quen tự đặt câu hỏi. Phần dưới đây trình bày từng ô và lỗi hay gặp ở mỗi ô, ba ví dụ giả định điền sẵn cho ba tình huống rất khác nhau (một buổi thuyết trình, một cuộc cãi nhau trong gia đình, một lần tập luyện bỏ dở), một bản rút gọn cho ngày bận, và cách chỉnh mẫu cho hợp với mình sau một tháng.
Một mẫu tốt cần có những ô nào
Mỗi ô dưới đây có một câu hỏi gợi ý và một lỗi thường gặp. Bạn có thể chép bảng này vào trang đầu sổ làm hướng dẫn, rồi mỗi lần viết chỉ ghi tên ô và câu trả lời.
| Ô | Câu hỏi gợi ý | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| 1. Bối cảnh | Khi nào, ở đâu, có ai? | Bỏ qua vì nghĩ không quan trọng; sau vài tháng đọc lại không nhớ chuyện gì |
| 2. Sự việc | Chuyện gì xảy ra, ai nói gì, làm gì? | Trộn diễn giải vào mô tả: "anh ấy cố tình làm khó" |
| 3. Cảm xúc lúc đó | Mình cảm thấy gì, cơ thể phản ứng ra sao? | Chỉ ghi "bình thường" hoặc một chữ "bực" |
| 4. Suy nghĩ lúc đó | Lúc ấy mình đã nghĩ gì, đã đoán gì về người kia? | Ghi suy nghĩ của bây giờ thay vì của lúc đó |
| 5. Tốt và chưa tốt | Điều gì diễn ra ổn, điều gì không? | Chỉ liệt kê phần chưa tốt |
| 6. Cách hiểu khác | Còn lời giải thích nào khác cho chuyện này? | Viết một cách hiểu khác cho có, không thật sự cân nhắc |
| 7. Bài học | Mình rút ra điều gì về bản thân, về người khác, về tình huống? | Bài học quá chung: "cần bình tĩnh hơn" |
| 8. Việc sẽ làm | Một việc cụ thể, làm khi nào, kiểm lại ngày nào? | Không có ngày kiểm lại nên không bao giờ biết đã làm chưa |
Ô số 4 và ô số 6 đi thành cặp: ô 4 ghi lại cách bạn đã hiểu tình huống trong lúc nó diễn ra, ô 6 mở ra khả năng bạn đã hiểu sai. Ô số 8 có thêm ngày kiểm lại vì đây là chỗ hầu hết nhật ký bị đứt mạch: viết ra một việc sẽ làm nhưng không bao giờ quay lại xem đã làm chưa.
Mẫu này dựa trên khung nào
Năm 1988, Graham Gibbs công bố cuốn Learning by Doing, xuất bản tại Oxford Polytechnic (nay là Đại học Oxford Brookes), với một chu trình sáu bước để học từ trải nghiệm: mô tả, cảm xúc, đánh giá, phân tích, kết luận và kế hoạch hành động. Chu trình này về sau được dùng rất rộng trong đào tạo điều dưỡng, y khoa, sư phạm và công tác xã hội ở nhiều nước, thường dưới dạng mẫu viết phản tư sinh viên phải nộp.
Mẫu tám ô ở trên giữ tinh thần của Gibbs nhưng chỉnh ở ba chỗ cho phù hợp với nhật ký cá nhân. Thứ nhất, tách "cảm xúc" và "suy nghĩ lúc đó" thành hai ô, vì người viết hằng ngày thường lẫn hai thứ này. Thứ hai, thêm ô "cách hiểu khác", vì đó là bước dễ bị bỏ qua nhất khi không có giảng viên đọc bài. Thứ ba, gộp kết luận chung và kết luận riêng thành ô bài học, và buộc ô hành động phải có ngày kiểm lại.
Gibbs không phải khung duy nhất. Chu trình học trải nghiệm của David Kolb (1984) hay ba câu hỏi "What, So what, Now what" là những lựa chọn gọn hơn. Mẫu dài như thế này hợp khi chuyện cần nghĩ đủ phức tạp; với chuyện nhỏ, bản rút gọn ở cuối bài là đủ. Các khung lý thuyết được giới thiệu kỹ hơn ở chuyên mục Phản tư là gì; ở đây chỉ tập trung vào cách điền.
Ví dụ điền sẵn 1: buổi thuyết trình bị hỏi vặn
Ví dụ giả định. Bối cảnh: thứ Năm, phòng họp tầng ba, trình bày kế hoạch quý trước ban giám đốc, có trưởng phòng tài chính. Sự việc: đến trang thứ năm, trưởng phòng tài chính hỏi con số chi phí vận chuyển lấy từ đâu. Mình trả lời là ước tính theo năm ngoái. Anh ấy hỏi tiếp năm ngoái giá xăng khác, đã điều chỉnh chưa. Mình nói sẽ kiểm tra lại. Phần còn lại trình bày nhanh hơn dự định.
Cảm xúc lúc đó: nóng mặt, nói nhanh hơn, muốn kết thúc sớm. Suy nghĩ lúc đó: "anh ấy muốn bắt lỗi mình trước mặt sếp". Tốt và chưa tốt: phần phân tích thị trường được giám đốc khen; phần chi phí không có giải thích nguồn số liệu, và mình bỏ qua hai trang cuối vì vội. Cách hiểu khác: trưởng phòng tài chính có trách nhiệm kiểm số liệu chi phí; câu hỏi đó có thể là việc bình thường của anh ấy, không nhắm vào mình. Anh ấy cũng hỏi tương tự với phòng khác tuần trước.
Bài học: khi số liệu là ước tính, cần ghi rõ giả định ngay trên trang trình bày; và mình có xu hướng diễn giải câu hỏi khó thành tấn công, dẫn tới vội vàng. Việc sẽ làm: trước thứ Hai gửi lại bảng chi phí có ghi giả định giá nhiên liệu; lần trình bày tới chuẩn bị trước ba câu hỏi khó nhất có thể bị hỏi. Kiểm lại ngày: thứ Hai tuần sau.
Ví dụ này cho thấy ô "cách hiểu khác" làm thay đổi bài học. Nếu bỏ qua ô đó, bài học có thể là "trưởng phòng tài chính khó chịu với mình", và hành động sẽ là né anh ấy. Khi có ô đó, bài học chuyển sang việc chuẩn bị số liệu và cách mình phản ứng trước câu hỏi.
Ví dụ điền sẵn 2: cãi nhau với em trai về chuyện chăm bố mẹ
Ví dụ giả định. Bối cảnh: tối Chủ nhật, cuộc gọi video ba người, mình ở Hà Nội, em trai ở Thành phố Hồ Chí Minh, mẹ ở quê Nghệ An. Sự việc: bàn chuyện đưa bố đi khám định kỳ. Em trai nói tháng này bận, đề nghị mình về. Mình nói "lần nào cũng là chị". Em trai im lặng rồi nói "chị muốn thì em gửi tiền". Cuộc gọi kết thúc sớm, mẹ nhắn tin bảo hai chị em đừng cãi nhau.
Cảm xúc lúc đó: tủi, giận, sau đó thấy có lỗi với mẹ. Suy nghĩ lúc đó: "nó coi việc chăm bố mẹ là của mình, gửi tiền là xong". Tốt và chưa tốt: cả hai đều muốn bố được đi khám; mình nói câu "lần nào cũng là chị" ngay trước mặt mẹ, không phải lúc. Cách hiểu khác: em trai có thể thấy mình đóng góp bằng tiền là cách duy nhất khi ở xa; có thể nó không biết mình đã về bao nhiêu lần vì chưa bao giờ nói cụ thể.
Bài học: nỗi bực tích tụ từ lâu nhưng mình chưa bao giờ nói rõ mong muốn; chọn lúc có mặt mẹ để nói là sai thời điểm. Việc sẽ làm: nhắn riêng cho em trong tuần này, đề nghị lập lịch chia lượt về quê cả năm, kèm danh sách những lần mình đã về năm nay để cùng nhìn. Kiểm lại ngày: Chủ nhật tới.
Với chuyện gia đình, ô "sự việc" đặc biệt quan trọng vì những cuộc cãi vã thường mang theo nhiều năm ấm ức. Ghi đúng câu đã nói trong cuộc gọi này, không phải mọi chuyện từ trước tới nay, giúp bạn xử lý từng việc thay vì mở lại toàn bộ quá khứ.
Ví dụ điền sẵn 3: bỏ dở ở cây số thứ bảy
Ví dụ giả định. Bối cảnh: sáng thứ Bảy, giải chạy phong trào 10 km quanh hồ ở Đà Nẵng, lần đầu tham gia cự ly này. Sự việc: xuất phát cùng nhóm chạy nhanh, đến km 4 thở dốc, đến km 7 chuột rút bắp chân, đi bộ rồi rời đường chạy. Cảm xúc lúc đó: xấu hổ khi đứng nhìn người khác chạy qua, sau đó thất vọng. Suy nghĩ lúc đó: "mình tập ba tháng mà vẫn không chạy nổi, chắc không hợp chạy bộ".
Tốt và chưa tốt: đã tập đều ba buổi mỗi tuần, bài dài nhất trước giải là 8 km không nghỉ; ngày thi xuất phát quá nhanh vì theo nhóm, không uống nước ở trạm km 5, tối hôm trước ngủ muộn. Cách hiểu khác: thể lực đủ cho 8 km ở tốc độ tập, vấn đề có thể nằm ở chiến thuật tốc độ và nước, không phải ở việc "không hợp".
Bài học: lần đầu thi đấu, hưng phấn kéo mình chạy nhanh hơn sức; cần một kế hoạch tốc độ viết sẵn và kỷ luật làm theo. Việc sẽ làm: hai tuần tới tập một bài 10 km ở tốc độ chậm hơn bình thường; lần giải sau xuất phát ở cuối nhóm, uống nước ở mọi trạm. Kiểm lại ngày: cuối tháng.
Ví dụ này cho thấy cách ô "tốt và chưa tốt" kéo kết luận ra khỏi vùng phán xét bản thân. Câu "không hợp chạy bộ" là kết luận về con người; câu "xuất phát quá nhanh, không uống nước" là kết luận về cách làm, và cách làm thì sửa được.
Mẫu rút gọn cho ngày bận
Không phải chuyện nào cũng cần tám ô. Với những ngày chỉ có vài phút, bản rút gọn bốn dòng dưới đây giữ được phần cốt lõi. Bạn có thể dùng bản này mỗi ngày và dành mẫu đầy đủ cho chuyện lớn trong tuần.
- Một dòng sự việc: chuyện gì, với ai, ở đâu, viết như một tiêu đề tin ngắn.
- Một dòng cảm xúc và suy nghĩ lúc đó: ghi chung một dòng, miễn là tách được hai thứ bằng dấu phẩy.
- Một dòng cách hiểu khác: bắt đầu bằng "cũng có thể là…" để buộc mình nghĩ ít nhất một giải thích khác.
- Một dòng việc sẽ làm: kèm ngày, dù chỉ là "ngày mai hỏi lại".
Bản rút gọn bỏ ô "tốt và chưa tốt" và ô "bài học" không phải vì chúng kém quan trọng, mà vì trong bốn dòng, dòng "cách hiểu khác" thường mang lại nhiều nhất. Những ngày có thêm thời gian, bạn bổ sung hai ô còn lại ngay dưới.
Một mẹo nhỏ: đánh dấu bằng một ký hiệu riêng ở lề những trang rút gọn mà bạn thấy đáng nghĩ thêm. Cuối tuần, chỉ cần lật lại những trang có ký hiệu đó và viết mẫu đầy đủ cho một chuyện.
Chỉnh mẫu sau một tháng
Mẫu là giàn giáo, không phải luật. Sau khoảng một tháng dùng đều, bạn sẽ có đủ trang viết để nhìn lại xem mẫu nào hợp với mình.
- Lật lại tất cả các trang của tháng, xem ô nào bạn thường bỏ trống hoặc viết qua loa.
- Hỏi vì sao ô đó bị bỏ: vì nó không hợp với loại chuyện mình hay viết, hay vì nó khó nên mình né? Ô bị né vì khó thường đáng giữ nhất.
- Xem ô nào thường tạo ra bài học thật, tức là dẫn tới một thay đổi bạn đã làm. Đặt ô đó lên trước.
- Thêm ô riêng nếu cần: người làm giáo viên có thể thêm ô "học sinh nào mình chưa để ý hôm nay", người làm bán hàng có thể thêm ô "khách hàng đã nói câu gì đáng nhớ".
- Đếm số dòng hành động đã làm so với số đã viết ra. Nếu tỷ lệ thấp, có thể hành động đang quá lớn; hãy viết những việc nhỏ hơn.
Sau hai, ba lần chỉnh, mẫu sẽ trở thành của bạn, và nhiều người lúc đó không cần nhìn mẫu nữa vì các câu hỏi đã nằm sẵn trong đầu. Đó cũng là mục đích cuối cùng của mọi mẫu nhật ký.
Câu hỏi thường gặp
Có cần điền đủ tám ô mỗi lần không?
Không. Mẫu đầy đủ dành cho những chuyện đủ quan trọng để dành mười lăm, hai mươi phút. Với chuyện nhỏ hoặc ngày bận, bản rút gọn bốn dòng là đủ. Điều quan trọng là có ít nhất phần sự việc tách khỏi diễn giải và một dòng việc sẽ làm.
Mẫu Gibbs có phù hợp cho học sinh phổ thông không?
Học sinh lớn có thể dùng bản đơn giản hơn, chẳng hạn ba câu hỏi chuyện gì, mình thấy sao, lần sau làm gì. Với trẻ nhỏ hơn, phản tư nên diễn ra qua trò chuyện với người lớn. Dù ở tuổi nào, không nên chấm điểm hay so sánh trang nhật ký của các em.
Nên viết mẫu vào sổ in sẵn hay sổ trắng?
Sổ trắng linh hoạt hơn vì độ dài mỗi ô thay đổi theo chuyện. Nếu muốn có mẫu in sẵn, hãy tự in vài trang thử trước khi đóng thành cuốn, vì sau một tháng bạn có thể muốn đổi ô. Nhiều người chỉ chép danh sách tám câu hỏi lên bìa trong của sổ.
Làm sao để ô "cách hiểu khác" không trở thành hình thức?
Hãy viết cách hiểu khác như thể bạn đang bào chữa cho người kia trước một người thứ ba công bằng. Nếu không nghĩ ra, hỏi mình: một người bạn hiểu chuyện sẽ nói gì? Mục tiêu không phải là tin cách hiểu đó, chỉ là thật sự cân nhắc nó trước khi kết luận.
Có nên dùng mẫu này cho những chuyện rất đau buồn không?
Mẫu có cấu trúc giúp giữ khoảng cách với chuyện khó, nhưng với mất mát lớn hay sang chấn, việc phân tích từng ô có thể quá sức. Lúc đó hãy ưu tiên chăm sóc bản thân và nói chuyện với người tin cậy; nếu cảm giác nặng nề kéo dài, hãy tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Ô ngày kiểm lại nên đặt cách bao lâu?
Thường từ vài ngày đến hai tuần, tuỳ việc. Việc nhỏ như nhắn lại cho ai đó nên kiểm sau hai, ba ngày; thay đổi thói quen nên kiểm sau hai tuần. Ghi ngày kiểm vào lịch điện thoại hoặc góc trang để không quên quay lại.