Theo Donald Schön, người hành nghề giỏi phản tư theo hai cách. Phản tư trong hành động là suy nghĩ và điều chỉnh ngay khi đang làm, lúc tình huống còn diễn ra. Phản tư sau hành động là nhìn lại khi việc đã xong, để hiểu điều gì đã diễn ra và rút ra cách làm cho lần sau. Cả hai cùng giúp con người xử lý những tình huống mà sách vở không lường trước.
Schön là nhà triết học và nhà nghiên cứu tổ chức người Mỹ, giảng dạy tại MIT. Năm 1983, ông xuất bản The Reflective Practitioner: How Professionals Think in Action, cuốn sách thay đổi cách nhiều ngành nghề nhìn về đào tạo chuyên môn — từ kiến trúc, quản lý, y khoa tới sư phạm. Bài này giải thích hai khái niệm trung tâm, lý do chúng ra đời, và cách bạn có thể luyện cả hai trong công việc hằng ngày.
Bối cảnh: khi lý trí kỹ thuật không đủ
Schön viết cuốn sách trong bối cảnh niềm tin vào các nghề chuyên môn đang lung lay. Mô hình đào tạo phổ biến lúc đó, mà ông gọi là lý trí kỹ thuật (technical rationality), coi hành nghề là áp dụng tri thức khoa học vào vấn đề thực tế: học lý thuyết trước, rồi đem ra áp dụng. Theo mô hình này, người kỹ sư, bác sĩ hay nhà quản lý giỏi là người nắm vững quy tắc và chọn đúng công cụ.
Schön chỉ ra rằng mô hình này chỉ đúng với những vấn đề đã được định hình rõ. Trong thực tế, phần lớn tình huống nghề nghiệp lại mơ hồ, độc nhất và chứa xung đột giá trị. Ông dùng hình ảnh hai vùng địa hình: một vùng đất cao, cứng, nơi vấn đề có thể giải quyết bằng lý thuyết và kỹ thuật; và một vùng đầm lầy thấp, lộn xộn, nơi chứa những vấn đề quan trọng nhất với con người nhưng không chịu khuôn theo giải pháp kỹ thuật.
Câu hỏi của Schön là: những người hành nghề giỏi làm thế nào trong vùng đầm lầy ấy? Câu trả lời của ông là họ không chỉ áp dụng quy tắc, mà liên tục “trò chuyện” với tình huống — thử, nghe tình huống phản hồi, điều chỉnh cách hiểu vấn đề và cách làm. Đó là phản tư.
Ba khái niệm then chốt của Schön
Hiểu biết trong hành động (knowing-in-action). Phần lớn những gì người hành nghề làm giỏi là ngầm: một thợ mộc biết độ ẩm gỗ qua tay, một giáo viên cảm nhận được lớp bắt đầu mất tập trung. Họ thường không diễn đạt được thành lời. Schön coi đây là tri thức thật, dù không nằm trong sách. Ông chịu ảnh hưởng từ ý tưởng tri thức ngầm của Michael Polanyi.
Phản tư trong hành động (reflection-in-action). Khi có điều bất ngờ — một phản ứng không như dự tính — người hành nghề giỏi không dừng lại hẳn, mà suy nghĩ ngay trong lúc làm: điều gì đang xảy ra, cách hiểu ban đầu của mình có đúng không, nên thử gì khác. Khoảng thời gian cho phản tư này có thể chỉ vài giây hoặc kéo dài suốt một buổi làm việc, miễn là hành động vẫn còn có thể thay đổi kết quả.
Phản tư sau hành động (reflection-on-action). Sau khi việc đã xong, người hành nghề nhìn lại: mình đã làm gì, hiểu biết ngầm nào đã dẫn dắt mình, có cách nào khác không. Đây là lúc tri thức ngầm được đưa lên bề mặt, gọi tên và kiểm tra. Kết quả của phản tư sau hành động làm phong phú thêm vốn hiểu biết cho lần hành động kế tiếp.
So sánh phản tư trong hành động và phản tư sau hành động
Hai kiểu phản tư bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau.
| Khía cạnh | Trong hành động | Sau hành động |
|---|---|---|
| Thời điểm | Khi tình huống còn đang diễn ra | Khi việc đã xong, có khoảng lùi |
| Tốc độ | Nhanh, thường không thành lời | Chậm, có thể viết hoặc nói ra |
| Mục đích | Điều chỉnh hành động ngay để cứu vãn hoặc cải thiện kết quả | Hiểu sâu, rút nguyên tắc, chuẩn bị cho lần sau |
| Điều kiện cần | Vốn kinh nghiệm, sự tỉnh táo, khả năng chịu được bất định | Thời gian, cấu trúc câu hỏi, đôi khi người cùng nhìn lại |
| Rủi ro | Phản ứng theo cảm tính nếu chưa đủ kinh nghiệm | Bị thiên kiến hồi tưởng làm méo câu chuyện |
| Ví dụ | Giáo viên đổi cách giảng giữa chừng khi thấy học sinh không theo kịp | Giáo viên ghi chép sau tiết học vì sao cách cũ không hiệu quả |
Một số tác giả sau này còn bổ sung khái niệm phản tư cho hành động — tức suy nghĩ trước một việc dựa trên những lần phản tư trước. Ý tưởng này nối hai kiểu của Schön thành một vòng: nhìn lại để chuẩn bị, chuẩn bị để làm tốt hơn và linh hoạt hơn khi làm.
Ví dụ giả định: bếp trưởng và nồi nước dùng
Ví dụ giả định: anh Tuấn là bếp trưởng một quán phở ở Hà Nội. Sáng nay, nồi nước dùng có mùi hơi khác thường. Anh không tra công thức; anh nếm, ngửi, nhìn màu nước và lớp mỡ. Trong vài phút, anh đặt ra mấy giả thuyết: xương hôm nay từ nhà cung cấp mới, lửa đêm qua to hơn, hay hành nướng hơi cháy. Anh hớt bớt bọt, giảm lửa, nếm lại sau mười phút. Đó là phản tư trong hành động — suy nghĩ ngay lúc tình huống còn sửa được.
Cuối ngày, anh ngồi lại với phụ bếp. Họ kiểm tra nhật ký nhập hàng, xác nhận xương từ lô mới. Họ nhớ lại lần trước gặp chuyện tương tự và cách đã xử lý. Họ thống nhất từ nay sẽ chần xương kỹ hơn khi đổi lô hàng. Đó là phản tư sau hành động — đưa điều anh Tuấn cảm nhận bằng giác quan thành một nguyên tắc có thể truyền lại.
Điều đáng chú ý là phản tư trong hành động của anh Tuấn chỉ khả thi nhờ nhiều năm kinh nghiệm. Một phụ bếp mới vào nghề sẽ không nhận ra mùi khác thường, hoặc nhận ra nhưng không biết phải thử gì. Chính những buổi phản tư sau hành động tích luỹ qua năm tháng đã nuôi dưỡng khả năng phản ứng nhanh ấy.
Schön đề xuất gì cho đào tạo nghề nghiệp
Trong cuốn Educating the Reflective Practitioner năm 1987, Schön đi tiếp từ phân tích sang đề xuất. Ông lấy xưởng thiết kế trong đào tạo kiến trúc làm hình mẫu, nơi sinh viên làm dự án thật dưới sự kèm cặp của người hướng dẫn. Một số ý chính:
- Học bằng làm, có người kèm. Người học không thể được “dạy” phản tư trong hành động bằng bài giảng; họ chỉ học được bằng cách làm và được người giỏi hơn chỉ ra điều họ chưa thấy.
- Người hướng dẫn làm mẫu cả suy nghĩ. Không chỉ cho thấy cách làm, người hướng dẫn nói ra cách mình đang nghĩ: mình thấy gì, mình đang cân nhắc gì, vì sao mình thử cách này.
- Đối thoại hai chiều. Người học được khuyến khích nói ra cách hiểu của mình để người hướng dẫn biết họ đang hiểu sai ở đâu, thay vì chỉ làm theo.
- Chấp nhận giai đoạn bối rối. Schön thừa nhận người học thường trải qua thời gian hoang mang, thậm chí bực bội, khi những gì họ biết không còn đủ. Đây là một phần tự nhiên của quá trình, không phải dấu hiệu thất bại.
- Không gian an toàn để thử. Xưởng học là nơi sai lầm có giá thấp, nên người học dám thử và dám nhìn lại.
Những ý tưởng này ảnh hưởng mạnh tới đào tạo giáo viên, điều dưỡng và y khoa trong nhiều thập kỷ sau, thể hiện qua thực tập có hướng dẫn, nhật ký phản tư và các buổi thảo luận ca.
Luyện phản tư trong hành động trong công việc hằng ngày
Phản tư trong hành động không tự nhiên có, nhưng có thể luyện. Gợi ý dưới đây dùng được cho nhiều nghề.
- Chọn một tín hiệu để để ý. Trước mỗi buổi làm việc, chọn một điều sẽ quan sát, chẳng hạn nét mặt người nghe khi bạn trình bày, hoặc tốc độ phản hồi của khách hàng khi bạn báo giá.
- Tập dừng một nhịp khi bất ngờ. Khi điều gì đó không như dự tính, thay vì phản ứng ngay, tự hỏi trong đầu một câu: “Chuyện gì đang xảy ra?”. Một hai giây ấy đủ để chuyển từ phản xạ sang suy nghĩ.
- Thử một điều chỉnh nhỏ và quan sát. Đừng thay đổi mọi thứ cùng lúc. Một điều chỉnh nhỏ giúp bạn biết rõ tác động của nó.
- Ghi lại ngay sau đó. Vài dòng về điều bất ngờ và cách bạn đã điều chỉnh. Đây là nguyên liệu cho phản tư sau hành động.
- Định kỳ nhìn lại cùng người có kinh nghiệm. Kể cho người hướng dẫn hoặc đồng nghiệp lâu năm nghe những tình huống đó. Họ thường chỉ ra những tín hiệu bạn chưa để ý.
Sau một thời gian, những tín hiệu bạn từng phải cố ý để ý sẽ trở thành phản xạ, và đó chính là tri thức trong hành động mà Schön mô tả.
Những phê bình và giới hạn của Schön
Ảnh hưởng của Schön rất lớn, nhưng không phải không có phê bình. Một số học giả cho rằng khái niệm phản tư trong hành động khó phân biệt rõ với phán đoán nhanh của người có kinh nghiệm: liệu người hành nghề thật sự “phản tư” trong vài giây, hay chỉ đang dùng trực giác đã được rèn? Câu hỏi này gần với các tranh luận trong tâm lý học về tư duy nhanh và tư duy chậm mà Daniel Kahneman đã phổ biến.
Phê bình khác cho rằng Schön tập trung vào người hành nghề cá nhân mà ít bàn đến bối cảnh tổ chức: một điều dưỡng có thể phản tư rất giỏi, nhưng nếu ca trực quá tải hay quy trình cứng nhắc, phản tư ấy khó thành thay đổi. Cũng có ý kiến cho rằng khi phản tư trở thành yêu cầu bắt buộc trong đào tạo, nó dễ bị biến thành thủ tục viết cho có.
Dù vậy, đóng góp cốt lõi của Schön vẫn đứng vững: tri thức nghề nghiệp không chỉ nằm trong sách, mà còn nằm trong hành động; và việc học nghề đòi hỏi cả làm lẫn nhìn lại. Với người đi làm, điều này nghĩa là đừng chờ có khoá học mới bắt đầu học — mỗi ngày làm việc đều là chất liệu.
Câu hỏi thường gặp
Phản tư trong hành động có giống trực giác không?
Có liên quan nhưng không đồng nhất. Trực giác là phán đoán nhanh dựa trên kinh nghiệm, thường không ý thức. Phản tư trong hành động bắt đầu khi trực giác gặp điều bất ngờ và người hành nghề chủ động đặt lại câu hỏi về tình huống. Nó dùng trực giác làm nền nhưng thêm một lớp tỉnh táo.
Người mới vào nghề có phản tư trong hành động được không?
Ở mức hạn chế. Người mới thường chưa đủ kinh nghiệm để nhận ra tín hiệu bất thường hoặc biết nên thử gì. Vì vậy với người mới, phản tư sau hành động có người hướng dẫn quan trọng hơn. Nó tích luỹ vốn hiểu biết để dần dần phản tư trong hành động trở nên khả thi.
Tri thức ngầm là gì và vì sao Schön nhắc tới?
Tri thức ngầm là hiểu biết mà người ta có nhưng khó diễn đạt thành lời, như cách giữ thăng bằng khi đi xe đạp. Khái niệm này gắn với nhà triết học Michael Polanyi. Schön dựa vào đó để khẳng định rằng năng lực nghề nghiệp không thể chỉ truyền qua sách, mà cần kèm cặp và thực hành.
Phản tư sau hành động khác gì họp rút kinh nghiệm?
Họp rút kinh nghiệm là một hình thức phản tư sau hành động ở cấp nhóm, có quy trình và người điều phối. Phản tư sau hành động theo Schön rộng hơn, có thể chỉ là một người tự nhìn lại vài phút sau ca làm. Cả hai cùng mục đích đưa tri thức ngầm lên bề mặt để kiểm tra.
Ý tưởng của Schön có áp dụng cho nghề không chuyên môn cao không?
Có. Schön lấy ví dụ từ kiến trúc, tâm lý trị liệu, quản lý, nhưng ý tưởng áp dụng cho bất kỳ công việc nào có tình huống không lặp lại hoàn toàn: bán hàng, chăm sóc khách hàng, nấu ăn, sửa chữa, nuôi dạy con. Chỗ nào có bất ngờ, chỗ đó có phản tư trong hành động.