Trước một quyết định lớn, hỏi ý kiến người tin cậy có ích nhất khi bạn chọn vài người có góc nhìn khác nhau, kể đủ cả những điều không đẹp, nhờ họ hỏi vặn thay vì chỉ khuyên, và cân lời của họ theo việc họ hiểu hoàn cảnh của mình đến đâu và có lợi ích gì trong quyết định. Mục tiêu không phải để người khác chọn thay, mà để thấy những điều mình đứng quá gần nên không thấy.
Người Việt quen hỏi ý kiến gia đình trước chuyện lớn, nhưng cách hỏi thường là kể một nửa câu chuyện rồi chờ một câu "nên" hoặc "không nên". Bài này bàn cách biến cuộc nói chuyện thành một buổi phản tư có ích, và cách nghe lời khuyên mà không bị cuốn theo hay gạt bỏ nó quá nhanh. Phần cuối dành cho người ở phía bên kia: khi một người thân, một đồng nghiệp tìm đến bạn lúc họ đang phân vân, làm sao để giúp họ nghĩ rõ hơn mà không vô tình quyết định thay họ.
Vì sao ta cần người khác khi tự quyết chuyện của mình
Igor Grossmann và Ethan Kross công bố năm 2014 một loạt thí nghiệm về cái họ gọi là nghịch lý Solomon: người tham gia suy luận khôn ngoan hơn — thừa nhận giới hạn hiểu biết, xét nhiều góc nhìn, tìm cách dung hoà — khi nghĩ về vấn đề của người khác so với khi nghĩ về vấn đề tương tự của chính mình. Khoảng cách tâm lý giúp ta tỉnh táo; ở quá gần, cảm xúc và lợi ích cá nhân thu hẹp tầm nhìn.
Người tin cậy cho ta mượn khoảng cách đó. Họ không có cùng nỗi sợ, không vướng cùng những năm tháng đã bỏ ra, nên dễ nhận ra những điều ta đang né: một giả định chưa kiểm, một phương án chưa nghĩ tới, một lý do nghe hợp lý nhưng không phải lý do thật.
Tuy nhiên, người khác cũng có điểm mù riêng. Họ biết hoàn cảnh của ta ít hơn, có kinh nghiệm riêng và đôi khi có lợi ích riêng trong quyết định của ta. Vì vậy, hỏi ý kiến tốt là một kỹ năng gồm ba phần: chọn đúng người, kể đúng cách, và nghe đúng cách.
Chọn ai để hỏi: mỗi kiểu người cho một điều khác nhau
Không cần hỏi nhiều người, nhưng nên hỏi vài người khác kiểu nhau. Mỗi người mang lại một góc nhìn, kèm một điểm cần cảnh giác.
| Kiểu người | Mang lại điều gì | Cần cảnh giác |
|---|---|---|
| Người thân sống cùng hệ quả (vợ chồng, cha mẹ) | Hiểu hoàn cảnh, cho biết cái giá họ phải chịu | Có lợi ích và nỗi sợ riêng, khó trung lập |
| Người từng đi qua ngã rẽ tương tự | Thông tin thật về điều chưa ai kể | Kinh nghiệm một người không đại diện cho mọi trường hợp |
| Người hiểu chuyên môn của lĩnh vực | Kiểm tra giả định, chỉ ra rủi ro kỹ thuật | Có thể chỉ nhìn một mặt của quyết định |
| Bạn lâu năm biết rõ tính mình | Nhận ra mẫu lặp lại trong cách mình quyết định | Có thể chiều lòng, ngại nói thẳng |
| Người hơi xa, ít quen biết | Góc nhìn mới, không bị tình cảm chi phối | Thiếu thông tin về hoàn cảnh của mình |
Một nguyên tắc đơn giản: ít nhất một người mà bạn biết chắc sẽ nói thật, kể cả khi điều đó không dễ nghe. Nếu tất cả những người bạn định hỏi đều là người hay đồng ý với bạn, có thể bạn đang tìm sự xác nhận chứ không phải góc nhìn mới.
Cũng nên cảnh giác với người có lợi ích trực tiếp trong lựa chọn của bạn, như người đang mời bạn góp vốn, người tuyển dụng, người bán. Ý kiến của họ có thể đúng, nhưng cần được kiểm tra thêm.
Chuẩn bị trước khi kể
Một cuộc nói chuyện có chuẩn bị giúp người nghe hiểu đúng và giúp được nhiều hơn. Không cần chuẩn bị kỹ như một bài thuyết trình, chỉ cần vài ghi chú.
- Viết một câu mô tả quyết định: chọn gì, khi nào phải chọn.
- Liệt kê các phương án, kể cả phương án giữ nguyên.
- Ghi điều mình đang nghiêng về và mức độ chắc chắn, ví dụ "đang nghiêng về đi, chắc khoảng sáu phần".
- Ghi những điều mình lo nhất và những điều mình chưa biết.
- Xác định mình cần gì từ người này: thông tin, góc nhìn, sự hỏi vặn, hay chỉ cần được lắng nghe.
- Nói trước với người nghe điều mình cần, để họ không vội đưa ra lời khuyên khi mình chỉ cần được hỏi.
Bước năm và sáu thường bị bỏ qua, và đó là lý do nhiều cuộc nói chuyện kết thúc trong khó chịu: người kể muốn được nghe, người nghe lại vội khuyên; hoặc người kể muốn được góp ý thẳng, người nghe lại chỉ an ủi.
Kể thế nào để người nghe giúp được
Kể cả những điều không đẹp. Ta có xu hướng kể câu chuyện theo hướng có lợi cho lựa chọn mình đang nghiêng về, bỏ qua những chi tiết làm mình trông kém. Người nghe chỉ giúp được trên những gì họ biết; câu chuyện thiếu thì lời khuyên cũng lệch.
Nói rõ điều mình đang nghiêng về. Giấu điều này để "thử" xem người kia nói gì có vẻ khách quan hơn, nhưng thực ra làm cuộc nói chuyện kém hiệu quả. Biết bạn đang nghiêng về đâu, người nghe có thể tập trung chỉ ra điểm yếu của chính phương án đó.
Tách sự việc khỏi diễn giải. "Quản lý không giao dự án mới cho mình ba tháng nay" là sự việc; "quản lý ghét mình" là diễn giải. Kể sự việc trước giúp người nghe có cơ hội đưa ra diễn giải khác mà bạn chưa nghĩ tới.
Hỏi câu mở thay vì câu có hoặc không. "Nếu là anh, anh lo điều gì nhất ở phương án này?" thường đem lại nhiều hơn "Anh thấy em có nên đi không?". Câu hỏi mở mời người nghe chia sẻ cách nghĩ chứ không chỉ một phán quyết.
Đừng kể cùng lúc với nhiều người. Hỏi ý kiến trong một bữa cơm đông người dễ biến thành tranh luận, ai nói to thì thắng. Nói chuyện riêng với từng người giúp mỗi người chia sẻ thật hơn.
Những câu nhờ người tin cậy hỏi mình
Thay vì chỉ xin lời khuyên, bạn có thể nhờ người nghe đóng vai người hỏi vặn. Một số câu bạn có thể đưa cho họ, hoặc gợi ý họ hỏi:
- Nếu phương án này thất bại sau một năm, theo bạn lý do nhiều khả năng nhất là gì?
- Có điều gì trong câu chuyện của mình nghe có vẻ chưa thật, hoặc thiếu?
- Bạn thấy mình đã từng quyết định theo kiểu này trước đây chưa, và kết quả ra sao?
- Mình có đang bỏ sót phương án nào không?
- Lý do nào mình đưa ra nghe yếu nhất?
- Nếu là bạn, bạn cần biết thêm điều gì trước khi quyết?
Câu thứ ba chỉ nên hỏi người biết bạn lâu. Người bạn lâu năm thường nhận ra những mẫu lặp lại mà bạn không thấy: hay quyết định khi đang giận, hay bỏ việc khi gặp người quản lý khó tính, hay chọn phương án an toàn rồi tiếc.
Khi nhận câu trả lời, hãy ghi lại, kể cả những câu khó nghe. Đọc lại sau một hai ngày, khi cảm giác phòng thủ đã qua, thường thấy những câu đó có giá trị hơn lúc đầu.
Nghe và cân lời khuyên: hai cái bẫy ngược nhau
Cái bẫy thứ nhất là gạt bỏ lời khuyên quá nhanh. Ilan Yaniv và các đồng nghiệp, qua nhiều nghiên cứu về việc tiếp nhận lời khuyên, nhận thấy người ta có xu hướng coi nhẹ ý kiến của người khác so với ý kiến của chính mình, một phần vì ta biết rõ lý do của mình nhưng không biết hết lý do của họ. Hệ quả là ta hỏi ý kiến rồi vẫn làm đúng như đã định, và bỏ lỡ điều người kia thấy.
Cái bẫy thứ hai ngược lại: làm theo người có uy tín nhất hoặc người nói chắc chắn nhất, kể cả khi họ không hiểu rõ hoàn cảnh của mình. Ở Việt Nam, lời của cha mẹ hay người lớn tuổi trong họ thường nặng ký, và có người chọn theo để giữ hoà khí rồi về sau oán trách.
Cách cân bằng là đặt ba câu hỏi cho mỗi lời khuyên: người này hiểu hoàn cảnh của mình đến đâu, họ có kinh nghiệm thật với tình huống này không, và họ có lợi ích gì trong quyết định của mình. Khi nhiều người độc lập với nhau cùng chỉ ra một điểm yếu, điểm đó đáng được xem xét nghiêm túc, kể cả khi bạn không thích nghe.
Khi người thân phản đối và khi mình là người được hỏi
Có những quyết định mà người thân phản đối mạnh: nghỉ việc ổn định để khởi nghiệp, cưới người gia đình không ưng, chuyển ra nước ngoài. Trước khi coi đó là cản trở, hãy hỏi cụ thể họ lo điều gì. Nhiều khi đằng sau sự phản đối là một nỗi sợ có cơ sở, như sợ con mất hết tiền, sợ con ở xa không ai chăm. Khi nỗi sợ được gọi tên, có thể có cách giải quyết nó mà không phải bỏ quyết định, như một kế hoạch dự phòng cụ thể hay một mốc dừng rõ ràng.
Nếu sau khi lắng nghe, bạn vẫn chọn khác ý người thân, hãy nói rõ rằng bạn đã nghe và cân nhắc, và bạn nhận trách nhiệm về lựa chọn của mình. Điều này giúp giữ mối quan hệ tốt hơn so với việc im lặng làm hoặc tranh cãi đến cùng.
Khi bạn là người được hỏi, vai trò tốt nhất thường là người giúp nghĩ chứ không phải người quyết thay. Lắng nghe đến hết trước khi nói, hỏi nhiều hơn khuyên, nói thật điều mình thấy kể cả khi khó nghe, và nhớ rằng người phải sống với lựa chọn là người kia. Nếu nhận ra người hỏi đang trong trạng thái buồn bã kéo dài hay có ý nghĩ tiêu cực về bản thân, hãy nhẹ nhàng khuyên họ tìm tới chuyên gia hỗ trợ, và ở bên họ trong lúc đó.
Câu hỏi thường gặp
Nên hỏi ý kiến bao nhiêu người trước một quyết định lớn?
Thường ba đến năm người với những góc nhìn khác nhau là đủ. Hỏi quá ít dễ chỉ nghe một chiều; hỏi quá nhiều dễ bị rối bởi những ý kiến trái ngược và mất thời gian. Điều quan trọng hơn số lượng là sự đa dạng: người thân, người từng trải, người có chuyên môn và người dám nói thẳng.
Có nên hỏi ý kiến trên mạng xã hội hay các hội nhóm không?
Hội nhóm trên mạng có thể cho bạn thông tin từ nhiều người từng trải qua tình huống tương tự, nhưng người trả lời không biết hoàn cảnh của bạn, và những câu chuyện được chia sẻ thường nghiêng về các trường hợp rất tốt hoặc rất tệ. Hãy dùng đó như nguồn thông tin tham khảo, không phải lời khuyên cho chính bạn.
Người thân khuyên một đằng, mình muốn một nẻo thì sao?
Trước hết, hỏi rõ lý do của người thân và tách nỗi lo cụ thể khỏi sự phản đối chung. Sau đó cân xem nỗi lo đó có cơ sở không và có thể giải quyết được không. Nếu bạn vẫn chọn khác, hãy nói rõ là mình đã nghe, đã cân nhắc và nhận trách nhiệm về quyết định.
Có nên trả tiền cho người tư vấn hay huấn luyện viên cá nhân khi phân vân không?
Một người có chuyên môn có thể giúp bạn đặt câu hỏi tốt và giữ quá trình suy nghĩ có cấu trúc, nhất là khi người thân quá gần để trung lập. Tuy nhiên, hãy tìm hiểu kỹ người đó, cảnh giác với những ai hứa hẹn kết quả chắc chắn, và nhớ rằng quyết định cuối cùng vẫn là của bạn.
Nếu mình là người được hỏi mà không biết nói gì thì sao?
Không cần có câu trả lời. Lắng nghe chăm chú và đặt vài câu hỏi giúp người kia nghĩ rõ hơn thường có giá trị hơn một lời khuyên vội. Bạn có thể hỏi: điều gì làm bạn phân vân nhất, bạn sợ điều gì, nếu không có ai phản đối thì bạn chọn gì. Thành thật nói mình không chắc cũng là một câu trả lời tốt.
Hỏi ý kiến rồi mà vẫn làm theo ý mình thì có phí công không?
Không phí nếu bạn đã thật sự cân nhắc những điều được góp ý. Nhiều khi lời khuyên không làm bạn đổi lựa chọn, nhưng giúp bạn chuẩn bị cho một rủi ro đã được chỉ ra, hoặc giúp bạn chắc chắn hơn với quyết định. Điều đáng lo chỉ là khi hỏi chỉ để tìm sự đồng tình và gạt bỏ mọi ý kiến khác.