Sau một biến cố sức khoẻ — một lần nhập viện cấp cứu, một ca mổ, một chẩn đoán bệnh lâu dài — nhiều người có cảm giác mạnh rằng phải thay đổi cuộc sống ngay. Cách nhìn lại có ích là chậm lại trước những quyết định khó đảo ngược, đồng thời ghi lại những điều biến cố đã làm mình nhận ra, rồi chọn một vài thay đổi nhỏ, cụ thể để thử, và hẹn nhìn lại sau vài tháng.
Bài này không đưa lời khuyên y khoa; mọi điều về điều trị, vận động, ăn uống cần theo hướng dẫn của bác sĩ đang theo dõi bạn. Nó cũng không thay thế hỗ trợ tâm lý chuyên môn. Phần dưới đây chỉ bàn cách đặt câu hỏi để biến một trải nghiệm khó khăn thành những ưu tiên rõ ràng hơn, mà không biến nó thành áp lực phải "đổi đời".
Vì sao biến cố sức khoẻ khiến ta muốn nhìn lại mọi thứ
Một lần đối diện với bệnh tật nghiêm trọng làm những điều thường ngày bỗng hiện ra khác. Công việc từng chiếm mọi suy nghĩ trở nên nhỏ đi; một bữa cơm với gia đình trở nên quý. Nhiều người mô tả cảm giác như được nhìn cuộc đời mình từ một khoảng cách xa hơn, thấy rõ điều gì quan trọng và điều gì không.
Cảm giác đó có giá trị thật. Nó cho thấy những ưu tiên mà nhịp sống bận rộn thường che khuất. Nhưng nó cũng đến cùng lúc với nỗi sợ, sự mệt mỏi về thể chất, ảnh hưởng của thuốc, và lo lắng về tiền bạc. Trong trạng thái đó, mong muốn thay đổi có thể mạnh hơn khả năng cân nhắc. Có người vội nghỉ việc, bán nhà, chia tay, rồi vài tháng sau khi sức khoẻ ổn định lại, nhận ra mình đã quyết quá nhanh.
Vì vậy, nhìn lại sau biến cố sức khoẻ cần làm hai việc cùng lúc: tôn trọng những điều mình vừa nhận ra, và không để chúng biến thành những quyết định lớn khi mình chưa đủ sức. Cách làm là ghi lại ngay, nhưng hành động từng bước.
Những quyết định nên hoãn, nếu có thể
Không phải lúc nào cũng hoãn được. Có những quyết định gắn với điều trị hay tài chính phải đưa ra ngay, và với những quyết định đó, bạn nên hỏi bác sĩ, người có chuyên môn và người thân. Nhưng với những ngã rẽ lớn không gấp, nhiều người làm nghề hỗ trợ người bệnh khuyên chờ cho đến khi sức khoẻ và tinh thần ổn định hơn:
- Nghỉ hẳn công việc hoặc đổi nghề hoàn toàn, khi chưa biết rõ khả năng làm việc của mình sau hồi phục.
- Bán nhà, chuyển nơi ở xa người thân và cơ sở điều trị đang theo dõi mình.
- Chấm dứt một mối quan hệ lâu năm chỉ vì một cảm xúc mạnh trong thời gian nằm viện.
- Dùng một khoản tiền lớn vào một dự định mới, hoặc ngược lại, cho đi hết những gì mình có.
- Bỏ điều trị chính thống để theo những lời mách bảo chưa được kiểm chứng.
Hoãn không có nghĩa là gạt bỏ. Hãy ghi mong muốn đó vào một trang riêng, kèm lý do, và hẹn một mốc xem lại, ví dụ sau ba hoặc sáu tháng. Nếu đến lúc đó mong muốn vẫn còn nguyên khi bạn đã khoẻ hơn, nó đáng được cân nhắc nghiêm túc.
Điều cuối trong danh sách cần nói rõ: mọi thay đổi về điều trị phải được bàn với bác sĩ đang theo dõi bạn.
Câu hỏi nhìn lại ưu tiên sống
Khi đã đủ sức ngồi viết, hãy dành một buổi trả lời những câu sau. Không cần trả lời hết, chọn những câu chạm vào mình nhất.
- Trong thời gian nằm viện hay điều trị, mình nghĩ tới ai nhiều nhất, và mình đã nói với họ điều mình muốn nói chưa?
- Điều gì trước đây mình coi là quan trọng mà giờ thấy nhỏ đi?
- Điều gì mình đã trì hoãn mãi và giờ thấy không muốn trì hoãn nữa?
- Thói quen nào trong cuộc sống trước đây có thể đã góp phần vào tình trạng sức khoẻ của mình, theo lời bác sĩ?
- Những ai đã có mặt khi mình cần, và mình muốn gắn bó với họ thế nào?
- Nếu sức khoẻ của mình có giới hạn mới, mình muốn dành sức lực còn lại cho những việc gì?
- Một thay đổi nhỏ mình có thể bắt đầu trong tuần này là gì?
Câu cuối giúp những nhận thức lớn trở thành việc làm cụ thể. Thay vì "phải sống khác đi", một câu như "mỗi tối Chủ nhật gọi điện cho mẹ" hay "về nhà trước bảy giờ ba buổi một tuần" dễ giữ hơn nhiều.
Câu về thói quen cần đi cùng lời bác sĩ, vì người bệnh hay tự trách vì những nguyên nhân không đúng, hoặc bỏ qua nguyên nhân thật.
Tăng trưởng sau sang chấn: điều nghiên cứu nói và không nói
Richard Tedeschi và Lawrence Calhoun, từ những năm 1990, dùng khái niệm tăng trưởng sau sang chấn (post-traumatic growth) để mô tả những thay đổi tích cực mà một số người cho biết sau khi trải qua biến cố lớn: trân trọng cuộc sống hơn, gần gũi hơn với người thân, thấy mình mạnh mẽ hơn, nhận ra những khả năng mới cho cuộc đời mình.
Khái niệm này giúp nhiều người thấy rằng khó khăn không chỉ để lại tổn thương. Nhưng nó cũng có giới hạn và đã bị tranh luận. Một số nhà nghiên cứu cho rằng những gì người ta tự báo cáo là "tăng trưởng" đôi khi phản ánh cách họ muốn nhìn câu chuyện của mình hơn là thay đổi thật trong cách sống. Cũng không phải ai trải qua biến cố cũng có tăng trưởng, và điều đó không có nghĩa là họ thất bại.
Điều đáng tránh là biến khái niệm này thành áp lực: "người khác vượt qua và mạnh mẽ hơn, sao mình vẫn mệt và sợ". Hồi phục cần thời gian, và có lúc nỗi sợ hay buồn bã quay lại. Nhìn lại có ích không phải là ép mình rút ra bài học tích cực, mà là ghi nhận trung thực cả điều mình mất lẫn điều mình nhận ra.
Thay đổi đáng giữ và thay đổi bốc đồng
Sau biến cố sức khoẻ, mong muốn thay đổi đến dồn dập. Bảng dưới gợi ý vài dấu hiệu để phân biệt những thay đổi có khả năng bền với những quyết định có thể hối tiếc.
| Dấu hiệu | Thay đổi có khả năng bền | Thay đổi có thể bốc đồng |
|---|---|---|
| Quy mô | Nhỏ, cụ thể, bắt đầu được ngay | Lớn, đổi nhiều thứ cùng lúc |
| Có thể quay lại không | Dễ điều chỉnh nếu không hợp | Khó hoặc không thể đảo ngược |
| Thời điểm | Vẫn còn muốn sau vài tháng khi đã khoẻ hơn | Xuất hiện mạnh trong vài ngày đầu rồi lúc có lúc không |
| Người thân thấy sao | Được người thân hiểu và ủng hộ sau khi bàn bạc | Người thân lo lắng, chưa được hỏi ý kiến |
| Liên quan đến sức khoẻ | Phù hợp với hướng dẫn của bác sĩ | Trái với hướng dẫn điều trị, dựa trên lời mách bảo |
Không có bảng nào quyết định thay được. Một số người thay đổi lớn sau biến cố và đó là quyết định đúng nhất đời họ. Bảng chỉ giúp bạn hỏi thêm một lần: thay đổi này mình đã cân nhắc đủ chưa?
Ví dụ giả định: anh Phong, 45 tuổi ở Đồng Nai, sau một lần phải đặt stent mạch vành, muốn nghỉ hẳn công việc quản lý để về quê. Anh ghi mong muốn này lại, nhưng trước mắt xin giảm bớt các chuyến công tác và về nhà sớm hơn. Sáu tháng sau, khi đọc lại, anh thấy điều mình cần là bớt áp lực, chưa phải rời bỏ nghề.
Nói chuyện với gia đình sau biến cố
Biến cố sức khoẻ không chỉ xảy ra với người bệnh. Người thân cũng sợ hãi, mệt mỏi, và có thể có những mong muốn riêng về việc bạn nên sống thế nào từ nay. Một cuộc nói chuyện có chuẩn bị giúp cả nhà cùng hướng về một phía.
- Chờ đến khi đủ sức, không cần nói chuyện lớn ngay khi vừa ra viện.
- Kể điều mình đã nhận ra trong thời gian ốm, kể cả nỗi sợ, thay vì chỉ thông báo quyết định.
- Hỏi người thân đã trải qua điều gì trong thời gian đó. Nhiều người bệnh không biết gia đình đã lo lắng và vất vả thế nào.
- Bàn những thay đổi cụ thể cần sự hỗ trợ của cả nhà, như chế độ ăn theo hướng dẫn của bác sĩ, giờ giấc, chia việc.
- Nói rõ điều mình cần và không cần: có người cần được giúp nhiều, có người cần được đối xử bình thường, không bị coi là người bệnh.
- Hẹn nói chuyện lại sau một thời gian để xem điều gì đang ổn, điều gì cần điều chỉnh.
Bước thứ năm thường bị bỏ qua. Người thân thương yêu có thể chăm sóc quá mức, khiến người bệnh thấy mình vô dụng hoặc bị kiểm soát. Nói rõ nhu cầu giúp tình thương được thể hiện theo cách có ích.
Quay lại công việc: câu hỏi trước khi đi làm lại
Bác sĩ nói gì về khả năng làm việc của mình? Đây là câu đầu tiên. Thời điểm đi làm lại, mức độ công việc phù hợp và những điều cần tránh nên dựa trên đánh giá của bác sĩ, không phải cảm giác "mình thấy khoẻ rồi".
Mình muốn quay lại như cũ, hay muốn điều chỉnh? Có người muốn trở lại nhịp cũ để thấy cuộc sống bình thường trở lại; có người muốn giảm bớt. Cả hai đều chính đáng, nhưng nên được chọn một cách có ý thức.
Mình sẽ nói gì với đồng nghiệp và quản lý? Bạn không có nghĩa vụ kể chi tiết bệnh tình. Hãy nghĩ trước mình muốn chia sẻ đến đâu, và cần những điều chỉnh gì, như giờ giấc linh hoạt hơn, bớt đi công tác.
Dấu hiệu nào cho thấy mình đang quá sức? Viết trước những dấu hiệu cơ thể và tinh thần mà bác sĩ dặn cần chú ý, để khi đi làm lại, bạn không bị cuốn vào công việc mà quên mất chúng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên viết nhật ký trong thời gian điều trị không?
Nhiều người thấy viết vài dòng mỗi ngày giúp họ sắp xếp cảm xúc và ghi lại những điều nhận ra mà sau này dễ quên. Không cần viết dài hay viết hay; vài câu về điều khó khăn và điều đáng quý trong ngày là đủ. Nếu viết khiến bạn mệt hoặc buồn hơn, có thể dừng lại, không có gì bắt buộc.
Sau biến cố, cứ nghĩ mãi về chuyện bệnh tái phát thì làm sao?
Lo sợ tái phát là phản ứng rất phổ biến sau bệnh nặng. Hãy hỏi bác sĩ cụ thể về những dấu hiệu cần chú ý và lịch tái khám, để nỗi lo có chỗ bám vào việc cụ thể. Nếu nỗi lo chiếm phần lớn thời gian, ảnh hưởng tới giấc ngủ và sinh hoạt, hãy nói với bác sĩ để được giới thiệu hỗ trợ tâm lý.
Người thân vừa trải qua biến cố sức khoẻ, mình nên giúp họ nhìn lại thế nào?
Lắng nghe trước, không vội đưa ra bài học hay lời khuyên. Hỏi họ cảm thấy thế nào, cần gì, thay vì nói họ nên thay đổi ra sao. Nếu họ muốn có những quyết định lớn, bạn có thể nhẹ nhàng gợi ý ghi lại và chờ thêm một thời gian, nhưng tôn trọng quyền quyết định của họ.
Có nên đọc nhiều về bệnh của mình trên mạng không?
Hiểu về bệnh giúp bạn hợp tác tốt hơn với bác sĩ, nhưng thông tin trên mạng rất lẫn lộn và có thể gây hoang mang. Ưu tiên nguồn từ cơ sở y tế uy tín, ghi lại câu hỏi để hỏi bác sĩ ở lần khám sau, và tránh tự thay đổi điều trị theo những gì đọc được.
Khi nào cần tìm chuyên gia tâm lý sau biến cố sức khoẻ?
Khi buồn bã, lo âu hoặc sợ hãi kéo dài nhiều tuần, khi mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ, hoặc khi có ý nghĩ làm hại bản thân. Nhiều bệnh viện có bộ phận hỗ trợ tâm lý cho người bệnh. Trong trường hợp có ý nghĩ tự hại, hãy liên hệ ngay với người thân, bác sĩ hoặc đường dây hỗ trợ khủng hoảng.